Một bài học từ câu chuyện đọc văn bản pháp luật trong ngành y tế
MỞ ĐẦU: MỘT CÂU HỎI TƯỞNG DỄ MÀ KHÔNG DỄ
Có những câu hỏi tưởng chừng chỉ cần vài phút là có câu trả lời. Nhưng càng tìm hiểu, càng đối chiếu quy định, tôi càng nhận ra rằng điều khó không phải là tìm văn bản, mà là hiểu đúng văn bản.
Mới đây, trong một cuộc trao đổi về chính sách hỗ trợ học phí đối với người học các ngành sức khỏe theo quy định mới của Nhà nước, chúng tôi cùng phân tích các quy định hiện hành để xác định đối tượng được hưởng chính sách.
Thoạt đầu, ai cũng nghĩ chỉ cần mở nghị định, tìm đúng điều khoản là xong.
Nhưng càng đọc, càng đối chiếu giữa nghị định, luật và các quy định liên quan, chúng tôi càng nhận ra rằng câu trả lời không nằm ở một điều luật riêng lẻ. Muốn hiểu đúng phải đặt điều khoản đó trong toàn bộ hệ thống của văn bản và trong bối cảnh của chính sách mà Nhà nước đang hướng tới. Cuộc trao đổi ấy khiến tôi nhớ đến một điều vẫn thường chia sẻ với sinh viên:
“Đọc được văn bản pháp luật là một kỹ năng. Hiểu đúng văn bản pháp luật mới là một năng lực.”
1.ĐỌC PHÁP LUẬT KHÔNG PHẢI LÀ TÌM MỘT ĐIỀU KHOẢN
Qua nhiều năm làm công tác chuyên môn, quản lý và giảng dạy, tôi nhận thấy một thói quen khá phổ biến. Khi gặp một vấn đề pháp lý, nhiều người lập tức mở văn bản, tra mục lục, tìm đúng điều mình cần rồi đọc vài dòng trước khi đưa ra kết luận.
Đó là cách làm nhanh, nhưng chưa chắc đã đúng.
Bởi mỗi văn bản quy phạm pháp luật là một chỉnh thể thống nhất. Một điều luật chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong mối liên hệ với:
- Phạm vi điều chỉnh;
- Đối tượng áp dụng;
- Các khái niệm được giải thích;
- Những quy định dẫn chiếu;
- Các văn bản có liên quan;
- Và mục tiêu chính sách mà Nhà nước muốn đạt được.
Nếu tách riêng một điều luật khỏi toàn bộ hệ thống, rất dễ dẫn đến cách hiểu phiến diện hoặc thậm chí sai hoàn toàn.
2.TƯ DUY PHÁP LÝ CŨNG GIỐNG NHƯ TƯ DUY LÂM SÀNG
Trong y học, không một bác sĩ nào chỉ nhìn một kết quả xét nghiệm để kết luận bệnh.
Một chỉ số đường huyết tăng chưa đủ để chẩn đoán đái tháo đường.
Một hình ảnh X-quang cũng chưa đủ để kết luận toàn bộ tình trạng của người bệnh.
Người thầy thuốc phải khai thác bệnh sử, khám lâm sàng, xem tiền sử, đánh giá các xét nghiệm khác rồi mới đưa ra quyết định điều trị.
Đọc văn bản pháp luật cũng hoàn toàn như vậy.
Muốn hiểu đúng một quy định phải “khám” toàn bộ văn bản.
Phải đọc từ phần phạm vi điều chỉnh.
Đọc đối tượng áp dụng.
Đọc các khái niệm được giải thích.
Đối chiếu với luật và các văn bản hướng dẫn.
Xác định văn bản nào còn hiệu lực, văn bản nào đã được sửa đổi hoặc thay thế.
Quan trọng hơn cả là hiểu được tinh thần của chính sách.
Nếu chỉ nhìn vào một điều khoản riêng lẻ, chúng ta rất dễ đưa ra kết luận giống như bác sĩ chỉ dựa vào một xét nghiệm duy nhất để chẩn đoán bệnh.
- KINH NGHIỆM TỪ THỰC TIỄN CÔNG TÁC
Trong quãng thời gian làm công tác quản lý dược và giám định bảo hiểm y tế, tôi từng gặp không ít trường hợp hồ sơ tưởng như hoàn toàn hợp lệ.
Nếu chỉ xem từng chứng từ riêng lẻ, mọi thứ đều đúng.
Nhưng khi đặt toàn bộ hồ sơ trong mối liên hệ với quy định chuyên môn, quy trình thanh toán, hướng dẫn của Bộ Y tế và thực tế điều trị, nhiều vấn đề mới dần bộc lộ.
Điều đó giúp tôi hiểu rằng:
Một quyết định đúng không bao giờ được xây dựng từ một mảnh ghép đơn lẻ.
Nó phải được hình thành từ cái nhìn tổng thể.
Đó cũng chính là tư duy hệ thống mà bất kỳ người làm quản lý nào cũng cần có.
- ĐIỀU SINH VIÊN CẦN HỌC KHÔNG CHỈ LÀ ĐIỀU LUẬT
Trong các giờ giảng về pháp chế dược, tôi thường nói với sinh viên:
“Đừng học thuộc điều luật. Hãy học cách tư duy theo pháp luật.”
Nếu chỉ ghi nhớ số điều, số khoản, các em sẽ nhanh quên khi văn bản được sửa đổi.
Nhưng nếu hiểu được nguyên tắc xây dựng chính sách và biết cách đọc văn bản, các em sẽ tự tìm được câu trả lời cho những quy định mới sau này.
Kiến thức có thể thay đổi.
Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi.
Nhưng phương pháp tư duy thì luôn còn nguyên giá trị.
5.TRONGTHỜI ĐẠI AI,TƯ DUY CÀNG TRỞ NÊN QUAN TRỌNG
Ngày nay, việc tìm kiếm văn bản pháp luật trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.
Chỉ trong vài giây, các công cụ tìm kiếm hay trí tuệ nhân tạo có thể giúp chúng ta xác định đúng nghị định, đúng thông tư, đúng điều khoản.
Nhưng AI chỉ giúp con người tìm nhanh hơn.
Còn hiểu đúng hay không vẫn phụ thuộc vào kiến thức nền, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng tư duy của người sử dụng.
Một câu trả lời đúng không chỉ dựa vào việc trích dẫn đúng điều luật, mà còn phải đặt điều luật ấy trong toàn bộ hệ thống pháp luật và trong hoàn cảnh cụ thể của từng vụ việc.
Đó là điều mà không một công cụ nào có thể thay thế hoàn toàn con người.
KẾT LUẬN: ĐỪNG CHỈ ĐỌC CHỮ, HÃY ĐỌC CẢ TINH THẦN
Sau cuộc trao đổi về chính sách hỗ trợ học phí hôm ấy, điều đọng lại trong tôi không chỉ là đáp án của một câu hỏi pháp lý.
Điều đáng nhớ hơn là một bài học nghề nghiệp.
Làm nghề y cần tư duy lâm sàng.
Làm quản lý cần tư duy hệ thống.
Làm việc với pháp luật cần tư duy pháp lý.
Ba kiểu tư duy ấy tuy khác nhau nhưng đều có chung một nguyên tắc: không bao giờ vội kết luận khi mới nhìn thấy một phần của bức tranh.
Có thể điều luật chỉ dài vài dòng.
Nhưng để hiểu đúng vài dòng ấy, đôi khi phải đọc cả văn bản, hiểu cả hệ thống pháp luật và nhìn thấy mục tiêu của chính sách phía sau.
Bởi vậy, tôi vẫn luôn nhắc mình và cũng muốn nhắn gửi đến các sinh viên, đồng nghiệp trẻ:
“Đừng chỉ đọc điều luật. Hãy đọc cả tinh thần của văn bản.”
Đó không chỉ là một kỹ năng làm việc với pháp luật.
Đó còn là một cách rèn luyện tư duy cẩn trọng, khách quan và có trách nhiệm – những phẩm chất mà bất kỳ người thầy thuốc hay nhà quản lý nào cũng cần gìn giữ trong suốt cuộc đời nghề nghiệp của mình./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung