Hành trình con người học cách sử dụng thiên nhiên để bảo vệ chính mình

Một ngọn lửa giữa bóng tối

Hãy thử hình dung về một đêm rất xa trong lịch sử.

Không có điện, không ánh đèn, không bếp gas, cũng chẳng có một viên thuốc nằm sẵn trong tủ thuốc gia đình.

Con người sống giữa thiên nhiên, phụ thuộc vào những gì rừng núi và đồng cỏ ban tặng. Một miếng thịt có thể được ăn sống. Một củ cây có thể được đào lên rồi thử ăn. Một vết thương, một cơn đau bụng hay cơn sốt có thể trở thành mối đe dọa đối với sự sống.

Rồi con người biết đến lửa.

Có thể ban đầu đó là ngọn lửa tự nhiên từ cháy rừng hay tia sét. Con người quan sát, tìm cách giữ lửa và dần học cách kiểm soát nó.

Lửa đem lại ánh sáng, hơi ấm, giúp xua đuổi thú dữ và đặc biệt là nấu chín thức ăn.

Việc sử dụng lửa không phải là một “phát minh” xảy ra trong một ngày, mà là cả một quá trình con người từng bước học cách làm chủ một hiện tượng tự nhiên.

Nhưng rồi một câu hỏi khác xuất hiện:

Khi chưa có thuốc, con người đã đối phó với bệnh tật như thế nào?

Có lẽ câu trả lời cũng nằm ngay trong thiên nhiên.

Trong những chiếc lá, thân cây, rễ, hạt và hoa mà con người bắt đầu biết quan sát, thử nghiệm và ghi nhớ.

1. Từ quan sát thiên nhiên đến những cây thuốc đầu tiên

Con người nguyên thủy không có phòng thí nghiệm, không có kính hiển vi và cũng chưa biết alkaloid, flavonoid hay tinh dầu là gì.

Nhưng họ có một thứ vô cùng quan trọng:

khả năng quan sát.

Họ nhìn thấy con vật ăn một loại cây. Họ nhận ra có cây có thể ăn được, nhưng cũng có cây gây khó chịu hoặc nguy hiểm.

Họ dần nhận biết những loại lá, rễ, thân, vỏ cây có những tác động khác nhau khi sử dụng.

Qua nhiều thế hệ, những kinh nghiệm ấy được ghi nhớ và truyền lại.

Một loại cây làm thức ăn.

Một loại cây được dùng khi đau bụng.

Một loại lá được đắp lên vết thương.

Một loại vỏ cây được sử dụng khi cơ thể nóng sốt.

Đó chưa phải là một hệ thống dược học hoàn chỉnh, mà là quá trình thử – sai, quan sát – ghi nhớ và truyền kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.

Các bằng chứng khảo cổ cũng cho thấy con người cổ đại đã sử dụng nhiều loại thực vật, dù mục đích sử dụng không phải lúc nào cũng có thể xác định chính xác là để chữa bệnh.

Nhưng từ những quan sát và kinh nghiệm ấy, con người từng bước tích lũy tri thức về thế giới tự nhiên.

Và đó có thể chính là những viên gạch đầu tiên của lịch sử cây thuốc.

2. Từ cây thuốc đến hoạt chất

Đây là điểm mà những người làm Dược càng nhìn càng thấy thú vị.

Một cây thuốc không đồng nghĩa với một thuốc.

Ngày xưa, con người có thể hái cả cây, lấy lá, rễ, thân hoặc vỏ rồi sử dụng trực tiếp.

Nhưng khoa học hiện đại đặt ra một câu hỏi sâu hơn:

Thành phần nào trong cây tạo ra tác dụng ấy?

Câu hỏi tưởng như đơn giản đã mở ra một cuộc cách mạng trong ngành Dược.

Các nhà khoa học bắt đầu tìm cách chiết xuất những thành phần có hoạt tính từ dược liệu.

Từ một hỗn hợp rất phức tạp của nhiều chất trong cây, họ tìm kiếm những thành phần có tác dụng đáng chú ý.

Rồi tiếp tục:

Tách ra.

Làm tinh khiết.

Xác định cấu trúc.

Đánh giá tác dụng và độc tính.

Xác định liều dùng.

Sau đó tìm cách đưa hoạt chất thành một chế phẩm có chất lượng ổn định, an toàn và hiệu quả.

Đến đây, nhân loại đã đi một quãng đường rất xa từ người nguyên thủy hái một chiếc lá trong rừng.

3. Những viên thuốc bước ra từ thiên nhiên

Lịch sử ngành Dược có nhiều câu chuyện cho thấy mối quan hệ giữa thiên nhiên và khoa học.

Từ cây anh túc, Friedrich Sertürner phân lập morphine vào đầu thế kỷ XIX. Đây là một bước ngoặt quan trọng, bởi con người đã có thể tách riêng một hoạt chất từ một nguyên liệu tự nhiên thay vì chỉ sử dụng hỗn hợp ban đầu.

Quinine có nguồn gốc từ vỏ cây canh-ki-na và trở thành một thuốc quan trọng trong điều trị sốt rét.

Salicin từ vỏ cây liễu góp phần vào quá trình phát triển aspirin.

Và gần với chúng ta hơn là artemisinin, được phát hiện từ cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua), sau đó trở thành một trong những thuốc quan trọng trong điều trị sốt rét.

Mỗi câu chuyện lại cho thấy một điều:

Thiên nhiên có thể cung cấp nguyên liệu, nhưng khoa học giúp con người hiểu, chọn lọc, kiểm chứng và phát triển chúng thành thuốc.

Đó chính là khoảng cách giữa “cây thuốc” và “thuốc”.

4. Không có bước nhảy nào từ chiếc lá đến viên thuốc

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy một điểm chung rất thú vị.

Với lửa, con người quan sát → giữ lửa → sử dụng → rồi học cách tạo ra lửa.

Với cây thuốc cũng vậy:

Quan sát cây cỏ → sử dụng theo kinh nghiệm → ghi nhớ và truyền lại → nghiên cứu → tìm ra hoạt chất → kiểm chứng tác dụng, độ an toàn → phát triển thành thuốc.

Không có một bước nhảy nào từ chiếc lá đến viên thuốc.

Đó là một hành trình rất dài, được xây dựng qua nhiều thế hệ, từ kinh nghiệm của con người đến tri thức khoa học.

Và đôi khi, khi cầm trên tay một viên thuốc nhỏ bé, chúng ta quên rằng phía sau nó có thể là cả một lịch sử của nhân loại.

Một lịch sử bắt đầu từ những điều rất giản dị:

Một ngọn lửa.

Một chiếc lá.

Và một con người biết quan sát.

5. Thiên nhiên vẫn còn rất nhiều điều chưa được khám phá

Ngày nay, con người có kính hiển vi, máy sắc ký, phổ khối, công nghệ sinh học, giải trình gene và cả trí tuệ nhân tạo.

Nhưng câu hỏi của người làm khoa học vẫn không khác quá xa con người từ hàng nghìn năm trước:

Trong tự nhiên còn điều gì mà chúng ta chưa biết?

Một loài cây có thể chứa một hoạt chất mới?

Một loại nấm có thể tạo ra một hợp chất có giá trị điều trị?

Một kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng liệu có cơ sở khoa học?

Và biết đâu, một sinh vật rất bình thường trong tự nhiên lại đang chứa đựng một tiềm năng mà y học chưa từng biết đến.

Thiên nhiên vẫn ở đó.

Chỉ có điều, hôm nay con người đã có những công cụ mạnh hơn rất nhiều để khám phá những gì thiên nhiên cất giữ.

Chúng ta không tạo ra tất cả từ con số không.

Rất nhiều khi, chúng ta chỉ đang học cách hiểu những gì thiên nhiên đã có từ trước.

6. Từ một ngọn lửa nhỏ đến một viên thuốc

Chiều hôm ấy, khi xem một bộ phim về một bộ tộc sống giữa rừng sâu, tôi bị cuốn vào một hình ảnh rất đơn giản: con người quây quần bên một đống lửa.

Không điện, không bếp, không những tiện nghi mà hôm nay chúng ta xem là hiển nhiên. Chỉ một ngọn lửa nhỏ giữa bóng tối, nhưng nó đã làm thay đổi cuộc sống của con người: đem lại ánh sáng, hơi ấm, giúp nấu chín thức ăn và tạo nên một nơi để con người quây quần.

Và tôi chợt nghĩ đến cây thuốc.

Có lẽ từ hàng nghìn năm trước, cũng đã từng có một con người giữa rừng sâu hái một chiếc lá, một đoạn rễ hay một mảnh vỏ cây rồi thử sử dụng. Có thể họ quan sát thấy một con vật ăn một loại cây mà vẫn khỏe mạnh; cũng có thể qua nhiều lần thử – sai, họ dần nhận ra giá trị của một loài cây nào đó.

Chúng ta không biết người đầu tiên ấy là ai.

Nhưng những quan sát và kinh nghiệm ấy được tích lũy, truyền lại, ghi chép và nghiên cứu qua nhiều thế hệ.

Từ cây thuốc, con người tìm kiếm hoạt chất.

Từ hoạt chất, nghiên cứu tác dụng và độ an toàn.

Và từ những kết quả ấy, phát triển thành các chế phẩm thuốc với chất lượng ngày càng được kiểm soát chặt chẽ.

Từ một chiếc lá trong rừng đến một viên thuốc trong tay con người là cả một hành trình rất dài – hành trình từ kinh nghiệm đến khoa học.

7. Thiên nhiên là điểm khởi đầu, khoa học là con đường

Ngày nay, khi bước vào một nhà thuốc hay bệnh viện, chúng ta dễ nghĩ rằng thuốc là sản phẩm của những nhà máy hiện đại, của máy móc và công nghệ cao.

Điều đó đúng.

Nhưng nếu lần ngược lịch sử, phía sau nhiều thành tựu của ngành Dược vẫn thấp thoáng hình ảnh của thiên nhiên:

Một cây.

Một loài nấm.

Một vi sinh vật.

Một chất được tìm thấy trong tự nhiên.

Thiên nhiên có thể tạo ra những phân tử mà con người chưa từng biết đến.

Nhưng thiên nhiên không tự biến chúng thành thuốc.

Để đi từ một phát hiện đến một thuốc sử dụng được cho con người là cả một quá trình khoa học nghiêm ngặt: nghiên cứu tác dụng, độc tính, dược động học, liều dùng, dạng bào chế, chất lượng, độ ổn định, hiệu quả và tính an toàn.

Vì thế, nếu nói “thiên nhiên ban tặng thuốc cho con người” thì mới chỉ đúng một nửa.

Nửa còn lại thuộc về khoa học và lao động của con người.

Chính khoa học giúp chúng ta phân biệt đâu là kinh nghiệm có giá trị, đâu là giả thuyết cần kiểm chứng và đâu là thứ có thể phát triển thành một sản phẩm thuốc an toàn, hiệu quả.

Lời kết: Khi con người biết nhìn vào thiên nhiên

Từ một bộ phim kể về những con người sống giữa rừng sâu, tôi lại nghĩ đến hành trình rất dài của nhân loại.

Một ngọn lửa giúp con người bước ra khỏi bóng tối.

Những cây thuốc giúp con người từng bước đối phó với bệnh tật.

Và khoa học giúp biến những khám phá ấy thành tri thức, công nghệ và những phương thuốc có giá trị.

Có lẽ lịch sử ngành Dược không bắt đầu từ một phòng thí nghiệm hiện đại.

Nó có thể đã bắt đầu từ một con người biết quan sát thiên nhiên.

Một người nhìn thấy ngọn lửa và tìm cách giữ lấy nó.

Một người nhìn thấy một chiếc lá và tự hỏi: nó có thể giúp ích gì cho con người?

Những câu hỏi tưởng như rất nhỏ ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, để hôm nay nhân loại có cả một ngành khoa học về thuốc.

Vì vậy, mỗi khi nhìn một cây thuốc, có lẽ chúng ta nên nhìn nó bằng một con mắt khác.

Đó không chỉ là một cái cây.

Trong nó có thể chứa những hợp chất mà con người vẫn chưa khám phá hết.

Và biết đâu, giữa một cánh rừng nào đó, trong một chiếc lá rất bình thường, vẫn đang có một câu trả lời cho một căn bệnh mà y học hôm nay chưa giải quyết được.

Từ ngọn lửa đầu tiên đến viên thuốc hôm nay – đó là hành trình con người học cách hiểu thiên nhiên để bảo vệ chính mình.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung