Mùa hè năm 2023, tôi có dịp cùng gia đình sang Phần Lan thăm con gái đang học tập, công tác và sinh sống tại đây. Chuyến đi không chỉ là cuộc đoàn tụ của gia đình sau những ngày xa cách, mà còn cho tôi cơ hội được nhìn, được sống và được cảm nhận một đất nước mà nhiều năm liền được nhắc đến như một trong những quốc gia hạnh phúc nhất thế giới.
1. Một mùa hè rất xanh
Trước khi đến Phần Lan, tôi đã biết khá nhiều về đất nước này qua sách báo: một quốc gia Bắc Âu với khí hậu lạnh, những cánh rừng rộng lớn, hàng nghìn hồ nước và một xã hội coi trọng con người.
Nhưng phải đến khi đặt chân tới đây, tôi mới thực sự cảm nhận được màu xanh rất riêng của Phần Lan.
Đó là màu xanh của rừng cây, của những thảm cỏ trải dài, của những mặt hồ trong veo. Giữa những mảng xanh ấy là hoa lá, những con đường sạch sẽ, những ngôi nhà giản dị và một không gian sống khiến con người dường như muốn chậm lại.
Mùa hè năm ấy, cả gia đình có dịp cùng nhau đi đây đó, ngắm cảnh, trò chuyện và tận hưởng thiên nhiên. Có những lúc chúng tôi chẳng cần tìm đến một điểm tham quan nổi tiếng. Chỉ cần ngồi bên hồ, đi giữa rừng cây, ngắm những bông hoa ven đường hay thong thả bước trên một con đường xanh mát cũng đã thấy chuyến đi thật đáng giá.
Có lẽ đó là một trong những điều đầu tiên khiến tôi hiểu thêm về hạnh phúc.
Hạnh phúc đôi khi không phải điều gì lớn lao. Nó có thể bắt đầu từ một không gian sống dễ chịu, một buổi chiều yên tĩnh, một bữa cơm gia đình hay đơn giản là có thời gian để ngắm một hàng cây.
Và trong chuyến đi ấy, tôi còn gặp một điều rất đặc biệt của người Phần Lan.
Đó là sauna.
2.Từ mùa đông lạnh giá đến văn hóa sauna
Nếu chỉ nhìn Phần Lan trong những ngày hè, người ta dễ bị cuốn hút bởi màu xanh của rừng cây, thảm cỏ, hoa lá và những mặt hồ lấp lánh dưới ánh nắng.
Nhưng Phần Lan còn có một diện mạo hoàn toàn khác: một đất nước của những mùa đông dài, lạnh và nhiều tuyết. Ở phía bắc, ánh sáng ban ngày có thời điểm rất ngắn; trong khi mùa hè lại ngập tràn ánh sáng, có nơi xuất hiện hiện tượng “Mặt Trời lúc nửa đêm”.
Chính trong điều kiện khí hậu đặc biệt ấy, sauna đã trở thành một phần tự nhiên của đời sống người Phần Lan.
Ngày trước, khi chưa có nước nóng và những tiện nghi hiện đại, sauna là nơi để tắm rửa, sưởi ấm và giúp cơ thể chống chọi với mùa đông giá lạnh. Người ta làm nóng căn phòng, đun nóng những viên đá rồi đổ nước lên đá để tạo hơi nóng. Cơ thể được sưởi ấm, mồ hôi tiết ra và con người cảm thấy nhẹ nhõm hơn.
Nhưng theo thời gian, sauna không còn chỉ là câu chuyện của ấm và lạnh, sạch và bẩn.
Nó trở thành khoảng thời gian để nghỉ ngơi, trò chuyện, gặp gỡ gia đình và bạn bè, tìm lại sự cân bằng cho cả cơ thể lẫn tâm trí.
Năm 2020, văn hóa sauna của Phần Lan được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Điều UNESCO ghi nhận không đơn thuần là một “phòng xông hơi”, mà là cả một truyền thống văn hóa được thực hành trong gia đình và không gian công cộng, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bởi vậy, điều được ghi nhận không chỉ là một căn phòng nóng.
Đó là một cách sống.
Sauna là nơi con người chăm sóc cơ thể, tìm sự bình yên trong tâm trí, trò chuyện với nhau và duy trì mối liên hệ với thiên nhiên.
Khoảng 3,3 triệu sauna phục vụ khoảng 5,5 triệu người Phần Lan – một con số cho thấy sauna không phải một dịch vụ xa xỉ, mà đã trở thành một phần gần gũi của đời sống.
Vì thế, khi bước vào một phòng sauna ở Phần Lan, tôi không chỉ bước vào một căn phòng nóng.
Tôi đang bước vào một phần lịch sử và văn hóa của đất nước này.
Một nét văn hóa được hình thành từ thiên nhiên, khí hậu và nhu cầu sống của con người, rồi qua nhiều thế hệ trở thành một cách chăm sóc cơ thể, thư giãn tâm trí và kết nối với nhau.
Có lẽ đó cũng là lý do sauna đặc biệt trong lòng người Phần Lan:
Nó bắt đầu từ cái lạnh của thiên nhiên, nhưng lại tạo ra một không gian rất ấm áp cho con người.
3. Sauna – một căn phòng nhỏ nhưng một văn hóa lớn
Nếu ở Việt Nam, khi nhắc đến xông hơi, nhiều người thường nghĩ đến một dịch vụ thư giãn trong spa, khách sạn hoặc trung tâm chăm sóc sức khỏe, thì ở Phần Lan, sauna mang một ý nghĩa rộng hơn rất nhiều.
Sauna không đơn giản là nơi để tắm hay đổ mồ hôi.
Năm 2020, văn hóa sauna của Phần Lan được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. UNESCO mô tả sauna là một phần gắn bó với đời sống của phần lớn người dân Phần Lan, được thực hành cả trong gia đình và những không gian công cộng; truyền thống này còn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Điều đó làm tôi bất ngờ.
Bởi hóa ra, một căn phòng xông hơi tưởng như rất bình thường lại chứa đựng cả một phần văn hóa của một dân tộc.
Trong sauna truyền thống, nhiệt độ thường khá cao, khoảng 70–90°C. Người ta ngồi trong không gian gỗ nóng, cơ thể dần nóng lên và tiết mồ hôi. Nước được đổ lên những viên đá nóng tạo ra löyly – làn hơi nóng đặc trưng của sauna Phần Lan.
Nhưng điều quan trọng nhất có lẽ không nằm ở nhiệt độ bao nhiêu.
Nó nằm ở cách người Phần Lan sử dụng khoảng thời gian ấy.
Họ bước vào sauna để thư giãn.
Để tạm gác công việc.
Để trò chuyện với nhau.
Để cơ thể được nghỉ ngơi và tâm trí được yên tĩnh.
Và sau đó, có thể bước ra ngoài, ngâm mình trong hồ nước hoặc làm mát cơ thể giữa thiên nhiên.
Đối với người Phần Lan, sauna có thể ở trong nhà, bên hồ, trong các khu nghỉ dưỡng hoặc những không gian công cộng. Chính sự hiện diện rộng rãi ấy khiến sauna trở thành một phần rất tự nhiên của đời sống.
4.Lần đầu tôi trải nghiệm sauna ở Phần Lan
Tôi đã từng biết đến sauna trước khi sang Phần Lan.
Nhưng biết qua sách báo, qua hình ảnh hay qua những phòng xông hơi ở Việt Nam là một chuyện.
Trực tiếp trải nghiệm sauna tại Phần Lan lại là một chuyện khác.
Tôi bước vào căn phòng gỗ với một tâm thế khá tò mò.
Không gian không quá cầu kỳ.
Không có những thứ mà ở một số spa hiện đại chúng ta thường thấy như ánh sáng màu, âm nhạc hay những thiết bị trang trí phức tạp.
Chỉ có gỗ, hơi nóng và sự yên tĩnh.
Nhiệt độ tăng dần.
Cơ thể bắt đầu nóng lên.
Mồ hôi xuất hiện.
Ban đầu tôi có cảm giác hơi khó chịu vì cái nóng. Nhưng chỉ một lúc sau, cơ thể dường như thích nghi. Tôi ngồi yên, hít thở và cảm nhận hơi nóng bao quanh mình.
Một điều rất thú vị là trong không gian ấy, người ta không nhất thiết phải làm gì.
Không điện thoại.
Không công việc.
Không những cuộc gọi vội vàng.
Chỉ ngồi đó.
Và nghỉ.
Sau một thời gian, tôi bước ra ngoài.
Không khí bên ngoài mát hơn hẳn.
Cảm giác nóng – lạnh chuyển đổi khiến cơ thể tỉnh táo, nhẹ nhõm và khoan khoái.
Lúc ấy tôi mới hiểu tại sao sauna lại có một vị trí đặc biệt trong đời sống người Phần Lan.
Nó không chỉ là xông hơi.
Nó là một cách để con người dành thời gian cho chính mình.
5. Sauna và sức khỏe: nóng lên để cơ thể được thư giãn
Ở góc độ sức khỏe, sauna tạo ra một phản ứng sinh lý khá rõ ràng.
Khi cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ cao, các mạch máu ngoại vi giãn ra, nhịp tim tăng và cơ thể tiết mồ hôi để điều hòa thân nhiệt.
Nhiệt cũng có thể giúp cơ bắp thư giãn, tạo cảm giác dễ chịu sau vận động. Nhiều người tìm đến sauna vì mục đích thư giãn, giảm căng thẳng và hỗ trợ giấc ngủ.
Nhưng sau trải nghiệm ở Phần Lan, tôi nghĩ nếu chỉ nói sauna có tác dụng “ra mồ hôi”, “thải độc” hay “tốt cho sức khỏe” thì vẫn chưa đủ.
Giá trị của sauna nằm nhiều hơn ở tác động của nhiệt, sự thư giãn và cả một nghi thức sống
Người Phần Lan không bước vào sauna chỉ để chịu nóng.
Họ bước vào đó để chậm lại.
Và trong một xã hội hiện đại, có lẽ khả năng chậm lại cũng là một dạng sức khỏe.
Cơ thể cần nghỉ ngơi.
Tâm trí cũng cần nghỉ ngơi.
Con người cần những khoảng thời gian không bị công việc, điện thoại và những áp lực thường ngày kéo đi.
Đó là điều tôi cảm nhận rõ hơn sau chuyến đi.
6. Giữa rừng cây, mặt hồ và một phòng sauna
Điều khiến tôi nhớ nhất về mùa hè Phần Lan không phải một công trình nổi tiếng nào.
Đó là sự kết hợp rất tự nhiên giữa con người – thiên nhiên – và đời sống.
Một bên là rừng cây.
Một bên là mặt hồ.
Những thảm cỏ xanh.
Hoa lá.
Không khí trong lành.
Và đâu đó là một căn sauna nhỏ.
Có những trải nghiệm tưởng như rất đơn giản nhưng lại trở thành ký ức lâu dài.
Đối với tôi, sauna là một trải nghiệm như thế.
Tôi đã từng đi qua nhiều nơi, từng nhìn thấy những công trình đẹp, từng đứng trước những thắng cảnh nổi tiếng.
Nhưng đôi khi, điều ở lại lâu nhất trong ký ức lại là một căn phòng nhỏ bằng gỗ, hơi nóng bao phủ cơ thể, rồi khoảnh khắc bước ra ngoài và nhìn thấy thiên nhiên xanh mát.
Tôi nghĩ đó cũng chính là cách Phần Lan làm cho cuộc sống trở nên dễ chịu.
Không phải lúc nào cũng cần tạo ra những điều thật lớn.
Đôi khi chỉ cần giữ lại những điều bình dị vốn đã rất quý giá.
7. Lơì kết: Hạnh phúc có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ
Sau chuyến đi Phần Lan mùa hè năm 2023, tôi hiểu thêm một chút về câu hỏi: Vì sao người Phần Lan lại được đánh giá là một trong những dân tộc hạnh phúc nhất thế giới?
Tôi không nghĩ một chuyến đi có thể trả lời hết câu hỏi ấy. Nhưng nó cho tôi một cách nhìn khác.
Hạnh phúc có thể được tạo nên từ những chính sách xã hội tốt, từ giáo dục, y tế, giao thông công cộng, môi trường sống và sự an toàn. Nhưng hạnh phúc cũng hiện diện trong những điều rất đời thường:
Một buổi chiều bên hồ. Một con đường giữa rừng cây. Một bữa cơm gia đình. Một khoảng thời gian dành cho người thân. Hay một căn phòng sauna, nơi con người tạm gác lại những bộn bề để ngồi xuống, thở chậm lại và trò chuyện với nhau.
Sau khi trở về Việt Nam, mỗi khi nhớ lại mùa hè năm ấy, tôi không chỉ nhớ những khu rừng xanh, những hồ nước yên bình hay những ngày hè đầy ánh sáng. Tôi nhớ nhất cảm giác được sống chậm lại.
Từ một đất nước có những mùa đông dài, lạnh giá và nhiều tuyết, người Phần Lan đã tạo nên một không gian sống đặc biệt – nơi cái lạnh của thiên nhiên không ngăn con người tìm thấy sự ấm áp trong đời sống.
Và tôi nhận ra:
Hạnh phúc không nhất thiết phải là một điều gì đó thật lớn.
Đôi khi, đó chỉ là được sống trong một không gian bình yên, gần thiên nhiên, bên gia đình; được chăm sóc cơ thể và có một khoảng thời gian cho riêng mình, không cần phải vội vàng.
Mùa hè Phần Lan năm 2023 đã để lại trong tôi một ký ức như thế:
Một căn phòng sauna nhỏ, một cơ thể ấm nóng, một khoảng trời xanh phía ngoài – và một cảm giác rất khó gọi tên, nhưng có lẽ đó chính là một phần của hạnh phúc./
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung