“Thầy ơi, sau này học Dược ra trường, chúng em thường tiếp xúc với thuốc tân dược, thuốc viên, thuốc tiêm, thuốc uống… Vậy tại sao chúng em vẫn phải học Dược liệu và Thực vật Dược? Môn này vừa khó nhớ, khó học, lại còn là môn thi tốt nghiệp bắt buộc?”
Đó là câu hỏi tôi đã nhiều lần nghe sinh viên đặt ra trong giờ học Dược liệu.
Tôi nghĩ đây không phải là một câu hỏi khó trả lời. Ngược lại, đó là một câu hỏi rất đáng để người thầy dừng lại và giúp sinh viên hiểu rằng: Dược liệu học không phải là một phần kiến thức cũ kỹ đứng bên cạnh ngành Dược hiện đại. Nó là một trong những nền tảng giúp người học hiểu ngành Dược bắt đầu từ đâu và đang đi về đâu.
1. Nếu chỉ nhìn viên thuốc, chúng ta sẽ không thấy được cây thuốc
Sinh viên thường nhìn ngành Dược từ nơi mình sẽ làm việc sau khi tốt nghiệp: nhà thuốc, bệnh viện, công ty sản xuất dược phẩm, kho thuốc, cơ sở kiểm nghiệm, kinh doanh dược phẩm…
Ở đó, các em nhìn thấy những viên thuốc, chai thuốc, lọ thuốc; những hoạt chất được chuẩn hóa với hàm lượng cụ thể và những quy trình sản xuất, kiểm nghiệm, bảo quản rất hiện đại.
Vì thế, các em dễ nghĩ Dược liệu là câu chuyện của quá khứ, còn thuốc tân dược mới là tương lai.
Nhưng nếu lùi lại một bước, chúng ta sẽ thấy một bức tranh khác.
Trước khi có một hoạt chất được tinh chế, có thể đã có một loài cây.
Trước khi có một nguyên liệu đạt tiêu chuẩn sản xuất thuốc, có thể đã có một vùng trồng.
Trước khi có một sản phẩm hoàn chỉnh, đã có cả một chuỗi công việc: nhận diện đúng cây thuốc, xác định đúng bộ phận dùng, thu hái đúng thời điểm, sơ chế, bảo quản, kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hóa dược liệu.
Nói cách khác, muốn hiểu đầy đủ về thuốc, đôi khi phải biết nhìn ngược từ viên thuốc trở về với nguồn nguyên liệu tạo nên nó.
Đó chính là một trong những lý do sinh viên Dược phải học Dược liệu.
2. Thực vật Dược – học để biết mình đang cầm cây gì trong tay
Trong chương trình học, sinh viên thường cảm thấy Thực vật Dược có quá nhiều tên cây, tên khoa học, họ thực vật và đặc điểm hình thái phải ghi nhớ.
Thoạt nhìn, tất cả giống như một “núi kiến thức” chỉ để phục vụ cho một kỳ thi.
Nhưng trong thực tế nghề nghiệp, nhận diện đúng cây thuốc là một kỹ năng quan trọng.
Một tên dân gian có thể được dùng cho nhiều loài. Hai loài cây có thể có hình thái gần giống nhau nhưng thành phần hóa học và giá trị sử dụng khác nhau. Nhầm nguồn gốc dược liệu có thể kéo theo những vấn đề về chất lượng và an toàn.
Bởi vậy, Thực vật Dược không đơn thuần dạy sinh viên “nhớ tên cây”. Nó dạy cách quan sát, nhận diện, phân loại và xác định chính xác nguồn gốc thực vật của dược liệu.
Đó là kiến thức nền để bước sang Dược liệu học.
3. Dược liệu không phải chỉ là “cây thuốc phơi khô”
Một cách hiểu khá phổ biến của sinh viên khi mới học môn này là: cây thuốc thì hái về, phơi khô, rồi gọi là dược liệu.
Thực tế không đơn giản như vậy.
Một cây có thể có nhiều bộ phận nhưng không phải bộ phận nào cũng được dùng làm thuốc. Rễ, thân, lá, hoa, quả, hạt hay vỏ có thể chứa những thành phần hóa học khác nhau. Thời điểm thu hái, phương pháp sơ chế và điều kiện bảo quản cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng dược liệu.
Vì thế, từ một cây thuốc tự nhiên để trở thành một dược liệu đạt yêu cầu là cả một quá trình.
Sinh viên Dược học Dược liệu chính là để hiểu quá trình ấy:
Cây → dược liệu → hoạt chất → tiêu chuẩn chất lượng → sản phẩm.
Đó không phải là một vòng tròn của quá khứ.
Đó là một phần của chuỗi giá trị dược phẩm hiện đại.
4. Từ Dược liệu đến nghiên cứu và phát triển thuốc
Lịch sử dược học thế giới cho thấy thiên nhiên đã cung cấp cho con người nhiều hợp chất có giá trị dược lý.
Morphine từ cây thuốc phiện, quinine từ chi Cinchona, các glycosid tim từ Digitalis hay artemisinin từ Thanh hao hoa vàng là những ví dụ tiêu biểu cho việc nghiên cứu nguồn nguyên liệu tự nhiên có thể dẫn tới những hoạt chất quan trọng trong y học.
Ngày nay, khoa học không chỉ dừng ở việc tìm một cây có tác dụng theo kinh nghiệm. Các nhà nghiên cứu có thể xác định thành phần hóa học, phân lập hợp chất, nghiên cứu cơ chế tác dụng, đánh giá độc tính, chuẩn hóa nguyên liệu và phát triển thành các dạng sản phẩm khác nhau.
Đối với những dược liệu đặc hữu, quý của Việt Nam, hướng đi này càng có ý nghĩa.
Một loài cây nếu chỉ được khai thác và bán dưới dạng nguyên liệu thô sẽ tạo ra một giá trị nhất định. Nhưng nếu được nhận diện chính xác, bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu thành phần hóa học, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, phát triển vùng trồng, làm chủ công nghệ chế biến và tạo ra sản phẩm có cơ sở khoa học, giá trị của nó có thể tăng lên rất nhiều.
Đó chính là khoảng cách giữa “có cây thuốc” và “có ngành công nghiệp dược liệu”.
5. Dược liệu nằm ở nhiều lĩnh vực của ngành Dược
Một sinh viên có thể nghĩ:
“Em không làm nghiên cứu cây thuốc thì học Dược liệu để làm gì?”
Nhưng ngành Dược không chỉ có một công việc.
Dược liệu liên quan đến nhiều mắt xích.
Trong nghiên cứu, dược liệu là nguồn nguyên liệu để tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính sinh học.
Trong sản xuất, dược liệu có thể là nguyên liệu cho thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền và nhiều sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên.
Trong kiểm nghiệm, người làm chuyên môn phải xác định đúng dược liệu, đánh giá độ tinh khiết, định tính, định lượng và kiểm soát chất lượng.
Trong kinh doanh dược, hiểu về dược liệu giúp người Dược sĩ đánh giá tốt hơn nguồn gốc, chất lượng và giá trị của nguyên liệu, sản phẩm.
Dược liệu cũng liên quan đến y học cổ truyền, công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm và nhiều sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên.
Như vậy, Dược liệu không đứng bên ngoài ngành Dược. Nó nằm ở điểm giao nhau giữa dược học, sinh học, hóa học, y học, nông nghiệp, công nghệ và kinh tế.
6. Việt Nam có một nguồn tài nguyên rất đáng giá
Đến đây, câu chuyện Dược liệu không còn chỉ là câu chuyện của một môn học.
Nó trở thành câu chuyện của một ngành kinh tế.
Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.000 loài thực vật được ghi nhận có công dụng làm thuốc. Nhiều loài có giá trị cao và tiềm năng phát triển thành nguyên liệu cho y học cổ truyền, công nghiệp dược và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe.
Nhưng có tài nguyên phong phú không đồng nghĩa với việc chúng ta đã khai thác được hết giá trị kinh tế của nó.
Nếu chỉ khai thác cây thuốc trong tự nhiên và bán dưới dạng dược liệu thô, giá trị giữ lại trong nước sẽ còn hạn chế. Ngược lại, nếu xây dựng được chuỗi liên kết:
bảo tồn nguồn gen → trồng và thu hái đạt chuẩn → sơ chế, chế biến → nghiên cứu → kiểm nghiệm, tiêu chuẩn hóa → sản xuất → xây dựng thương hiệu → phân phối và xuất khẩu,
thì cây thuốc không còn chỉ là một sản phẩm nông nghiệp.
Nó trở thành một sản phẩm có hàm lượng khoa học và giá trị gia tăng cao.
7. Từ một cây thuốc có thể hình thành cả một chuỗi kinh tế
Hãy thử hình dung một vùng miền núi có điều kiện phù hợp với một cây dược liệu quý.
Nếu chỉ để người dân khai thác tự phát, nguồn cây có thể suy giảm.
Nhưng nếu có doanh nghiệp liên kết với người dân, có nhà khoa học nghiên cứu giống, có vùng trồng đạt yêu cầu, có quy trình thu hái và sơ chế, có cơ sở kiểm nghiệm và nhà máy sản xuất, câu chuyện sẽ hoàn toàn khác.
Người dân có thêm sinh kế.
Doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu ổn định.
Nhà khoa học có môi trường nghiên cứu.
Ngành Dược có thêm nguồn nguyên liệu trong nước.
Địa phương hình thành vùng sản xuất.
Và quan trọng hơn, giá trị của cây thuốc được giữ lại nhiều hơn trong nền kinh tế Việt Nam.
Đó cũng là lý do phát triển dược liệu ngày nay không chỉ liên quan đến ngành Y tế mà còn gắn với sinh kế người dân, phát triển kinh tế ở vùng miền núi, bảo tồn nguồn tài nguyên và phát huy tri thức bản địa.
8. Nhà nước đã nhìn thấy giá trị ấy
Định hướng phát triển dược liệu hiện nay không phải là một câu chuyện mang tính phong trào.
Quyết định 376/QĐ-TTg ngày 17/3/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chương trình xác định phát triển dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu trong nước thành lĩnh vực sản xuất hàng hóa có chất lượng và giá trị cao, có sức cạnh tranh trên thị trường trong nước và thế giới.
Đến năm 2030, chương trình đặt mục tiêu thuốc sản xuất trong nước đạt 80% số lượng sử dụng và 70% giá trị thị trường; tỷ lệ sử dụng dược liệu nguồn gốc trong nước và thuốc dược liệu tăng ít nhất 30% so với năm 2020. Xa hơn, đến năm 2045, Việt Nam hướng tới nghiên cứu, sản xuất và đăng ký bản quyền thuốc phát minh từ nguồn dược liệu đặc hữu.
Những mục tiêu ấy cho thấy một điều rất rõ:
Dược liệu không chỉ là chuyện của phòng học Dược liệu. Nó là một phần trong bài toán phát triển công nghiệp Dược Việt Nam.
9. Vì thế, Dược liệu không phải là “môn học để thi”
Quay trở lại câu hỏi của sinh viên:
“Thầy ơi, tại sao chúng em phải học Dược liệu? Môn này khó quá, lại còn thi tốt nghiệp?”
Nếu chỉ trả lời: “Vì đó là môn nằm trong chương trình đào tạo” thì chưa đủ.
Bởi sinh viên cần biết vì sao kiến thức ấy có mặt trong chương trình đào tạo.
Các em học Dược liệu để hiểu nguồn gốc của một phần nguyên liệu làm thuốc.
Học Thực vật Dược để biết cách nhận diện chính xác cây thuốc.
Học đặc điểm dược liệu để phân biệt đúng – sai.
Học thành phần hóa học để hiểu cơ sở tạo nên tác dụng và chất lượng của dược liệu.
Học kiểm nghiệm để biết một nguyên liệu đạt hay không đạt yêu cầu.
Và rộng hơn, các em cần hiểu rằng người làm Dược không chỉ bán hoặc sử dụng thuốc; người làm Dược còn tham gia vào quá trình tạo ra giá trị của thuốc.
10. Lời kết
Có lẽ sau tất cả những điều ấy, câu hỏi của sinh viên đã có một câu trả lời khác.
Học Dược liệu không phải để nhớ thật nhiều tên cây cho một kỳ thi. Học Dược liệu là để hiểu một phần nguồn gốc của thuốc, hiểu giá trị của tài nguyên thiên nhiên và hiểu trách nhiệm của người làm Dược đối với nguồn nguyên liệu tạo nên những sản phẩm chăm sóc sức khỏe.
Một cái cây có thể chỉ là một cái cây nếu chúng ta nhìn nó bằng con mắt của người bình thường.
Nhưng với người làm Dược, phía sau cái cây ấy có thể là một dược liệu, một hoạt chất, một công trình nghiên cứu, một sản phẩm, một vùng trồng, một sinh kế và thậm chí là cả một chuỗi giá trị kinh tế.
Vì thế, tôi vẫn thường nói với sinh viên:
Đừng chỉ nhìn vào viên thuốc. Hãy học cách nhìn thấy những gì nằm phía sau viên thuốc ấy. Bởi muốn đi đến tương lai của ngành Dược, chúng ta không thể quên mình đã bắt đầu từ đâu. Và đôi khi, để hiểu một viên thuốc hiện đại, hãy bắt đầu bằng việc nhìn thật kỹ… một cái cây./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung