Mỗi mùa tuyển sinh, việc lựa chọn ngành học lại trở thành bài toán khiến không ít học sinh và gia đình cân nhắc. Có người ưu tiên một ngôi trường có thương hiệu, có người quan tâm đến điểm chuẩn, thu nhập sau khi ra trường, trong khi không ít học sinh vẫn bị cuốn theo những ngành được xã hội chú ý ở từng thời điểm.
Nhưng nghề nghiệp không phải một bức tranh cố định. Những thay đổi về công nghệ, dân số và nhu cầu của xã hội đang làm thị trường việc làm liên tục dịch chuyển. Vì thế, một lựa chọn được xem là sáng giá hôm nay chưa chắc còn giữ nguyên lợi thế khi người học tốt nghiệp vài năm sau.
Chọn ngành không chỉ là chọn nơi để học, mà còn là chọn hướng đi nghề nghiệp cho tương lai.
1.Khi điểm cao không đồng nghĩa với việc phải chọn trường danh tiếng
Tháng 8/2025, VnExpress đăng bài viết về một xu hướng đáng chú ý trong mùa tuyển sinh tại Trung Quốc: một bộ phận thí sinh đạt điểm cao trong kỳ thi Gaokao nhưng không xem đại học danh tiếng là lựa chọn duy nhất.
Một trường hợp được nhắc đến là He Xianyi, đạt 604/750 điểm. Với kết quả ấy, em hoàn toàn có thể hướng tới những trường đại học có tiếng, nhưng lại chọn một chương trình kỹ thuật tại Cao đẳng nghề Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc.
Điều đáng chú ý không nằm ở chuyện một học sinh điểm cao lại chọn trường nghề, mà ở cách em nhìn về tương lai. Với Xianyi, điểm số không phải yếu tố duy nhất quyết định lựa chọn; điều quan trọng hơn là sự phù hợp với bản thân và triển vọng phát triển trong tương lai.
Một trường hợp khác được báo chí Trung Quốc đề cập cũng cho thấy người trẻ ngày càng quan tâm đến kỹ năng thực tế, chi phí đào tạo, học để làm gì và con đường sau khi ra trường sẽ như thế nào.”
Những lựa chọn ấy không có nghĩa đại học danh tiếng mất giá trị hay học nghề luôn tốt hơn đại học. Điều đáng suy nghĩ là tiêu chí lựa chọn đang thay đổi: người học bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến câu hỏi “học xong mình sẽ làm gì?”.
Đó cũng là câu hỏi mà học sinh Việt Nam cần đặt ra khi đứng trước ngưỡng cửa đại học.
2.Một ngành từng “hot” cũng có thể thay đổi
Trong khối ngành Sức khỏe, Dược là một ví dụ khá điển hình cho sự thay đổi của thị trường nghề nghiệp.
Trước đây, sức hút của ngành Dược đến từ việc sau khi tốt nghiệp, người học có thể lựa chọn nhiều hướng công việc khác nhau, từ làm việc tại nhà thuốc, bệnh viện đến tham gia các hoạt động sản xuất, phân phối, kiểm nghiệm hoặc phát triển sản phẩm dược.
Tuy nhiên, khi ngày càng có nhiều người được đào tạo, sự cạnh tranh trong một số vị trí việc làm cũng trở nên rõ hơn. Tấm bằng Dược vẫn mở ra cơ hội nghề nghiệp, nhưng không còn đồng nghĩa với một công việc tốt được bảo đảm sau khi ra trường.
Điều đó không có nghĩa Dược là ngành “hết thời”.
Thuốc vẫn là một thành phần không thể thiếu trong chăm sóc sức khỏe, và ngành Dược vẫn có nhiều lĩnh vực để người có năng lực phát triển. Điều thay đổi nằm ở yêu cầu đối với người làm nghề. Kiến thức chuyên môn, ngoại ngữ, công nghệ, kỹ năng giao tiếp, quản lý hay khả năng nghiên cứu và cập nhật kiến thức ngày càng trở thành những yếu tố giúp một dược sĩ tạo ra sự khác biệt.
“Dược còn hot không?”thay vì hỏi vậy, người học nên đặt câu hỏi thực tế hơn: “Nếu chọn Dược, mình sẽ chuẩn bị năng lực gì để có thể đứng vững trong nghề?”
Đó cũng là bài học chung cho việc lựa chọn ngành học: một ngành có thể thay đổi sức hút, nhưng người có năng lực thích nghi luôn có cơ hội tìm được cho mình chỗ đứng của mình.
3.Khi xã hội thay đổi, nhu cầu nhân lực y tế cũng thay đổi
Nếu chỉ nhìn vào những ngành đang được nhiều người lựa chọn, chúng ta rất dễ bỏ qua một câu hỏi quan trọng hơn:
Xã hội đang cần gì?
Một trong những thay đổi lớn của Việt Nam là quá trình già hóa dân số.
Theo Viện Quốc gia về Người cao tuổi, năm 2025 người từ 60 tuổi trở lên đã chiếm trên 14% dân số và Việt Nam được dự báo trở thành quốc gia có dân số già vào năm 2036.
Già hóa dân số không chỉ có nghĩa là số người cao tuổi tăng lên. Khi con người sống lâu hơn, nhu cầu chăm sóc sức khỏe cũng thay đổi. Người cao tuổi thường phải đối mặt với nhiều bệnh mạn tính, cần theo dõi lâu dài, hỗ trợ trong sinh hoạt, dinh dưỡng, vận động và phục hồi chức năng.
WHO cũng nhận định quá trình già hóa nhanh của Việt Nam làm gia tăng nhu cầu chăm sóc sức khỏe và chăm sóc dài hạn, đồng thời đòi hỏi hệ thống y tế phải có lực lượng nhân viên được đào tạo phù hợp.
Điều này dẫn đến một quy luật rất đáng chú ý:
Khi nhu cầu xã hội thay đổi, nhu cầu về nghề nghiệp cũng thay đổi theo.
Một xã hội già hóa cần không chỉ bác sĩ giỏi điều trị mà còn cần những người có chuyên môn về chăm sóc, phục hồi, dinh dưỡng, quản lý bệnh mạn tính và hỗ trợ người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập.
Vì thế, nhìn vào tương lai nghề nghiệp không thể chỉ nhìn vào những ngành đang nổi bật hôm nay. Phải nhìn xem xã hội đang đi về đâu.
4.Điều dưỡng, Phục hồi chức năng: những nghề không đứng “phía sau”
Trong cách nhìn quen thuộc, nhiều người vẫn hình dung ngành Y theo một trật tự khá đơn giản: bác sĩ là trung tâm, còn những nghề khác là lực lượng hỗ trợ.
Cách nhìn ấy ngày càng không còn phù hợp với một hệ thống y tế hiện đại.
Một người bệnh không chỉ cần bác sĩ chẩn đoán và điều trị. Họ cần điều dưỡng theo dõi và chăm sóc; dược sĩ bảo đảm sử dụng thuốc hợp lý; kỹ thuật viên xét nghiệm cung cấp dữ liệu phục vụ chẩn đoán; kỹ thuật viên hình ảnh hỗ trợ phát hiện bệnh; chuyên gia dinh dưỡng và nhân viên phục hồi chức năng đồng hành trong quá trình hồi phục.
Đặc biệt, khi tuổi thọ tăng và bệnh mạn tính phổ biến hơn, chăm sóc và phục hồi không còn là phần việc “sau điều trị”, mà trở thành một phần của quá trình chăm sóc sức khỏe liên tục.
Phục hồi chức năng cũng không đơn giản là “xoa bóp, tập vận động”. Đây là lĩnh vực chuyên môn nhằm giúp người bệnh khôi phục hoặc duy trì khả năng hoạt động, giảm hạn chế chức năng và trở lại cuộc sống độc lập nhất có thể.
Tương tự, Điều dưỡng không chỉ là “chăm người bệnh” mà là một nghề chuyên môn với vai trò theo dõi, chăm sóc, giáo dục sức khỏe và phối hợp trong quá trình điều trị.
Những nghề từng bị xem là “đứng phía sau” vì thế có thể trở thành những nghề ngày càng quan trọng ở phía trước.
Không phải nghề này mất giá để nghề kia lên giá. Chính xã hội đang thay đổi và tạo ra những nhu cầu mới.
5.Khối ngành Sức khỏe không chỉ có một con đường
Một điều học sinh cần thay đổi là cách hình dung về khối ngành Sức khỏe.
Nếu chỉ nghĩ rằng học giỏi thì phải thi Y khoa, không đỗ Y khoa mới chuyển sang Dược, còn những ngành khác đứng phía sau, chúng ta đã vô tình thu hẹp một hệ sinh thái nghề nghiệp rất rộng.
Một hệ thống y tế cần nhiều nhóm nhân lực khác nhau.
Y khoa tập trung vào chẩn đoán và điều trị. Dược học gắn với thuốc và dược phẩm. Điều dưỡng đảm nhiệm chăm sóc và theo dõi người bệnh. Phục hồi chức năng giúp người bệnh khôi phục khả năng hoạt động. Xét nghiệm và hình ảnh y học cung cấp dữ liệu quan trọng cho chẩn đoán. Y tế công cộng hướng đến phòng bệnh và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Dinh dưỡng ngày càng có vai trò trong dự phòng và điều trị.
Cùng với đó là những lĩnh vực mới gắn với công nghệ y tế, dữ liệu và chuyển đổi số.
Khối ngành Sức khỏe không phải một con đường duy nhất dẫn tới nghề bác sĩ. Đó là một hệ sinh thái nghề nghiệp, trong đó mỗi ngành giữ một mắt xích riêng.
Vấn đề là người học có tìm được mắt xích phù hợp với mình hay không.
6.Chọn ngành trước hết phải là chọn chính mình
Một học sinh học tốt Sinh học, kiên trì và thích môi trường chăm sóc người bệnh có thể phù hợp với một ngành. Người có tư duy phân tích, yêu thích hóa học và quan tâm đến thuốc có thể tìm thấy con đường trong Dược. Người thích giao tiếp, cẩn thận và kiên nhẫn có thể phù hợp với Điều dưỡng. Người yêu thích vận động, giải phẫu và thích nhìn thấy sự tiến bộ từng bước của người bệnh có thể tìm thấy mình ở Phục hồi chức năng.
Không có lựa chọn nào thấp hơn lựa chọn nào.
Chỉ có lựa chọn phù hợp hoặc không phù hợp với một con người cụ thể.
Vì vậy, điểm chuẩn không thể quyết định thay cho năng lực và tính cách của người học. Danh tiếng của trường cũng không thể bảo đảm một người sẽ thành công trong nghề.
Trước khi chọn ngành, học sinh cần trả lời ba câu hỏi:
Hiểu mình: Tôi có năng lực gì, tính cách ra sao, thích môi trường làm việc nào?
Hiểu nghề: Nghề ấy thực sự làm gì, yêu cầu năng lực nào và con đường phát triển ra sao?
Hiểu xã hội: Trong 5–10 năm tới, nhu cầu nhân lực có thể thay đổi theo hướng nào?
Khi ba câu hỏi ấy gặp nhau, lựa chọn ngành học sẽ bớt phụ thuộc vào tâm lý đám đông.
7.Đừng chỉ nhìn việc làm hôm nay
Một ngành đang thiếu người hôm nay chưa chắc sẽ thiếu người sau năm năm. Một nghề đang có thu nhập tốt hôm nay chưa chắc vẫn giữ nguyên lợi thế khi ngày càng nhiều người cùng lựa chọn.
Ngược lại, một nghề chưa được nhiều người chú ý hôm nay chưa chắc không có tương lai.
Thị trường lao động vận động theo nhu cầu của xã hội. Công nghệ có thể làm biến đổi một số công việc nhưng đồng thời tạo ra công việc mới. Dân số già hóa làm tăng nhu cầu chăm sóc dài hạn. Bệnh mạn tính làm tăng nhu cầu quản lý sức khỏe lâu dài. Y học phát triển tạo ra những kỹ thuật và vị trí chuyên môn mới.
Bởi vậy, ngoài việc chọn đúng ngành, người trẻ còn cần một năng lực quan trọng: khả năng học suốt đời.
Một tấm bằng có thể đưa một người bước vào nghề, nhưng khả năng học hỏi và thích nghi mới giúp họ đi được đường dài với nghề.
Lời kết: Đừng chạy theo ngành “hot”
Câu chuyện những học sinh điểm cao ở Trung Quốc lựa chọn con đường nghề nghiệp khác với lối mòn không phải là lời khẳng định rằng đại học danh tiếng không còn quan trọng. Nó chỉ cho thấy một cách nhìn đang thay đổi: giá trị của một lựa chọn giáo dục ngày càng được đặt cạnh khả năng tạo ra cơ hội nghề nghiệp và sự phù hợp với người học.
Điều đó cũng đáng để học sinh Việt Nam suy nghĩ.
Một ngành học có thể “hot” hôm nay nhưng chưa chắc còn “hot” sau 5–10 năm. Một nghề hôm nay ít được chú ý nhưng có thể trở nên rất cần thiết khi xã hội thay đổi.
Vì thế, chọn nghề không nên là cuộc chạy đua xem ai chọn được ngành có điểm chuẩn cao nhất, trường nổi tiếng nhất hay nghề đang được nhiều người nhắc đến nhất.
Lựa chọn thông minh hơn là hiểu mình, hiểu nghề và nhìn được hướng đi của xã hội.
Trong khối ngành Sức khỏe cũng vậy. Không chỉ có một con đường mang tên Y khoa. Dược, Điều dưỡng, Phục hồi chức năng, Xét nghiệm, Hình ảnh y học, Y tế công cộng, Dinh dưỡng và nhiều lĩnh vực khác đều có vai trò riêng.
Có thể hôm nay một nghề chưa được nhiều người chú ý. Nhưng nếu xã hội đang cần nghề ấy, nếu mình có năng lực và đủ kiên trì để theo đuổi, đó hoàn toàn có thể là một lựa chọn tốt.
Bởi chọn nghề không phải là chọn một cái tên đang “hot”. Chọn nghề là chọn một con đường mà ở đó, mình có thể sống được với nghề, phát triển cùng nghề và tạo ra giá trị cho xã hội./.
DsCKKI. Nguyễn Quốc Trung