Trong lịch sử y học, có những câu chuyện nằm giữa ranh giới của lịch sử và truyền thuyết, nhưng lại gợi mở những câu hỏi rất thật về hành trình con người tìm kiếm phương thuốc chữa bệnh. Câu chuyện Quan Vũ bị tên độc và phải “cạo xương chữa độc” trong Tam Quốc diễn nghĩa là một trong số đó.
Từ câu chuyện nổi tiếng ấy, có thể lần theo một hành trình khác của lịch sử dược học: từ cây thuốc phiện – một dược liệu đã được con người sử dụng từ hàng nghìn năm – đến morphine, một alkaloid đã làm thay đổi nền y học hiện đại. Đằng sau đó không chỉ là câu chuyện về một loại thuốc giảm đau mạnh, mà còn là hành trình chuyển biến từ kinh nghiệm sử dụng dược liệu sang nhận diện, phân lập và kiểm soát hoạt chất.
1.Câu chuyện “cạo xương chữa độc” của Quan Vũ
Những người từng đọc Tam Quốc diễn nghĩa hẳn khó quên hình ảnh Quan Vũ ngồi uống rượu, đánh cờ trong khi một danh y rạch thịt, cạo phần xương bị nhiễm độc trên cánh tay.
Theo câu chuyện trong tiểu thuyết, Quan Vũ bị quân Tào bắn trúng cánh tay bằng một mũi tên có tẩm độc. Vết thương bên ngoài dần lành nhưng phần xương bên trong vẫn đau đớn. Danh y Hoa Đà sau khi thăm khám cho rằng chất độc đã ngấm vào xương, muốn chữa khỏi phải mở vết thương và cạo bỏ phần xương bị nhiễm độc.
Quan Vũ chấp nhận cuộc phẫu thuật mà không cần gây mê theo cách chúng ta hiểu ngày nay. Trong khi thầy thuốc tiến hành phẫu thuật, ông vẫn bình thản uống rượu và nói chuyện như không có chuyện gì xảy ra. Hình ảnh ấy đã trở thành một trong những cảnh kinh điển của văn học và điện ảnh về thời Tam Quốc.
Tuy nhiên, nếu nhìn dưới góc độ lịch sử, cần phân biệt tư liệu lịch sử với văn học. Sử liệu có ghi việc Quan Vũ từng bị thương do tên độc và phải xử lý phần xương, nhưng không xác nhận người thầy thuốc đó là Hoa Đà. Việc gắn Hoa Đà với ca điều trị này chủ yếu được biết đến qua Tam Quốc diễn nghĩa.
Điều đó khiến câu chuyện càng thú vị hơn: một chi tiết văn học đã trở thành hình ảnh tiêu biểu về tài năng y thuật của người xưa.
Nhưng nếu câu chuyện ấy khiến người đọc tò mò về thuốc giảm đau thời cổ đại, thì lịch sử dược học lại dẫn chúng ta đến một loài cây đặc biệt: cây thuốc phiện.
2.Cây thuốc phiện – dược liệu có lịch sử hàng nghìn năm
Cây thuốc phiện có tên khoa học Papaver somniferum L., thuộc họ Anh túc (Papaveraceae).
Đây là một trong những loài cây có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học. Nhựa thuốc phiện từ quả cây đã được con người biết đến và sử dụng từ thời cổ đại, chủ yếu với tác dụng giảm đau, gây ngủ và làm dịu một số triệu chứng.
Nhưng thuốc phiện không phải là một hoạt chất đơn lẻ.
Nhựa thuốc phiện chứa một hỗn hợp nhiều alkaloid khác nhau, trong đó đáng chú ý có morphine, codeine, thebaine, papaverine và noscapine. Mỗi chất có đặc điểm dược lý riêng.
Chính sự phức tạp ấy tạo nên một vấn đề lớn đối với y học cổ truyền: con người biết một dược liệu có tác dụng, nhưng chưa biết chính xác thành phần nào tạo ra tác dụng ấy, tác dụng mạnh đến đâu và sử dụng bao nhiêu là phù hợp.
Đây cũng chính là khoảng cách rất lớn giữa dược liệu và thuốc hiện đại.
Một cây thuốc có thể được sử dụng qua kinh nghiệm hàng trăm năm, nhưng để biến kinh nghiệm ấy thành một thuốc có thành phần, hàm lượng và liều dùng được kiểm soát, khoa học phải tìm ra những hoạt chất bên trong.
Với cây thuốc phiện, bước ngoặt ấy đến vào đầu thế kỷ XIX.
3.Morphine – khi con người tìm thấy “hoạt chất” trong cây thuốc
Khoảng năm 1803–1804, nhà dược học người Đức Friedrich Wilhelm Adam Sertürner đã phân lập được một chất có tác dụng gây ngủ và giảm đau từ thuốc phiện.
Ông đặt tên chất này là morphium, lấy cảm hứng từ Morpheus – vị thần của những giấc mơ trong thần thoại Hy Lạp. Về sau, chất này được gọi là morphine.
Phát hiện ấy có ý nghĩa rất lớn đối với lịch sử dược học.
Bởi lần đầu tiên, từ một dược liệu tự nhiên có thành phần phức tạp, con người có thể tách riêng một chất có hoạt tính, nghiên cứu nó và sử dụng với mức độ kiểm soát cao hơn.
Đây không đơn thuần là phát hiện thêm một thuốc giảm đau.
Nó mở ra một hướng nghiên cứu mới: đi tìm những hoạt chất nằm bên trong cây thuốc.
Từ đây, các nhà khoa học bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến việc phân lập các alkaloid và những nhóm hoạt chất khác từ thực vật. Hóa học dược liệu và hóa dược từng bước phát triển, tạo nền tảng cho ngành công nghiệp dược phẩm hiện đại.
Có thể nói, morphine là một trong những dấu mốc cho quá trình chuyển đổi từ “dùng cây thuốc” sang “dùng hoạt chất từ cây thuốc”.
4. Morphine không phải là “thuốc phiện”
Một điểm cần phân biệt rất rõ là thuốc phiện và morphine không phải là một.
Thuốc phiện là sản phẩm tự nhiên thu được từ cây thuốc phiện và chứa nhiều alkaloid khác nhau. Trong khi đó, morphine là một alkaloid cụ thể được phân lập từ thuốc phiện.
Sự khác biệt này có ý nghĩa rất lớn trong dược học.
Khi sử dụng một dược liệu thô, thành phần hoạt chất có thể không đồng nhất và tác dụng chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Khi hoạt chất được phân lập, định tính, định lượng và sản xuất thành chế phẩm dược phẩm, việc kiểm soát chất lượng và liều dùng trở nên chính xác hơn nhiều.
Đó chính là một trong những bước tiến quan trọng của nền dược học hiện đại.
5. Từ morphine đến những thuốc giảm đau hiện đại
Morphine ngày nay vẫn là một thuốc có giá trị trong y học, đặc biệt trong điều trị đau nặng ở những trường hợp phù hợp.
Cơ chế tác dụng của morphine liên quan chủ yếu đến các thụ thể opioid trong hệ thần kinh trung ương và ngoại biên. Khi gắn vào các thụ thể này, thuốc làm thay đổi quá trình dẫn truyền và cảm nhận đau, từ đó tạo ra tác dụng giảm đau mạnh.
Tuy nhiên, morphine không phải là một thuốc có thể sử dụng tùy tiện.
Bên cạnh tác dụng giảm đau, thuốc có thể gây buồn ngủ, táo bón, buồn nôn và đặc biệt là ức chế hô hấp. Sử dụng kéo dài hoặc không đúng chỉ định có thể dẫn đến dung nạp, lệ thuộc và nguy cơ sử dụng sai mục đích.
Vì vậy, morphine thuộc nhóm thuốc phải được quản lý và kiểm soát nghiêm ngặt trong thực hành y tế.
Đây cũng là một nghịch lý rất đáng suy ngẫm của dược học:
Một chất có thể cứu người khi được sử dụng đúng, nhưng cũng có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng nếu bị sử dụng sai.
6. Một cây thuốc, nhiều hoạt chất, nhiều hướng ứng dụng
Câu chuyện của cây thuốc phiện cũng không dừng lại ở morphine.
Khi các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu thành phần hóa học của cây, nhiều alkaloid khác được phát hiện và xác định cấu trúc. Trong đó có codeine, một hoạt chất có giá trị trong y học; cùng với đó là các alkaloid như papaverine và noscapine có những đặc điểm dược lý khác nhau.
Từ việc nghiên cứu các alkaloid tự nhiên, hóa dược tiếp tục tạo ra nhiều dẫn chất bán tổng hợp và tổng hợp thuộc nhóm opioid.
Như vậy, từ một loài cây, khoa học không chỉ thu được một hoạt chất mà có thể xây dựng cả một “kho nguyên liệu” cho nghiên cứu thuốc.
Đó cũng là lý do các nhà khoa học không nhìn cây thuốc đơn giản như một thứ “lá, rễ, thân, quả” dùng theo kinh nghiệm. Mỗi dược liệu có thể chứa một hệ thống hóa chất phức tạp, trong đó từng hợp chất có thể tạo nên những tác dụng sinh học khác nhau.
7.Từ kinh nghiệm dân gian đến khoa học về hoạt chất
Nếu đặt câu chuyện Quan Vũ cạnh câu chuyện morphine, chúng ta sẽ thấy một sự chuyển biến rất thú vị.
Ở thời cổ đại, con người chủ yếu dựa vào kinh nghiệm: cây nào làm giảm đau, cây nào giúp ngủ, cây nào làm dịu triệu chứng bệnh.
Sau đó, khoa học đặt ra những câu hỏi sâu hơn:
Chất gì trong cây tạo ra tác dụng?
Tác dụng ấy diễn ra như thế nào?
Hàm lượng bao nhiêu là phù hợp?
Có thể tách riêng hoạt chất hay không?
Có thể biến hoạt chất đó thành một chế phẩm thuốc có chất lượng ổn định hay không?
Chính những câu hỏi ấy đã đưa dược học từ kinh nghiệm đến thực nghiệm, từ dược liệu đến hoạt chất, rồi từ hoạt chất đến thuốc.
Morphine là một ví dụ kinh điển cho hành trình đó.
Và cũng từ đây, chúng ta có thể hiểu rõ hơn vì sao ngành Dược không chỉ đơn giản là “học về thuốc”.
Đó còn là ngành khoa học nghiên cứu cả một hành trình dài: từ nguồn nguyên liệu, thành phần hóa học, tác dụng dược lý, công nghệ bào chế, kiểm nghiệm, chất lượng cho đến sử dụng thuốc an toàn và hợp lý.
8.Đằng sau một cây thuốc là cả một thế giới khoa học
Ngày nay, khi nhìn cây thuốc phiện, người ta không chỉ nhìn thấy một loài cây có nhựa chứa alkaloid.
Đằng sau nó là lịch sử hàng nghìn năm sử dụng dược liệu, là những phát hiện hóa học đầu tiên về alkaloid, là morphine và những nghiên cứu tiếp theo về opioid, là những thành tựu của y học trong điều trị đau.
Nhưng đồng thời, nó cũng nhắc chúng ta về một nguyên tắc quan trọng:
Dược liệu không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối. Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại.
Một chất có nguồn gốc từ cây vẫn có thể tác động rất mạnh lên cơ thể, gây độc hoặc gây lệ thuộc nếu sử dụng không đúng cách.
Bởi vậy, giá trị của khoa học dược không chỉ nằm ở việc tìm ra một hoạt chất có tác dụng chữa bệnh, mà còn ở khả năng xác định đúng hoạt chất, kiểm soát hàm lượng, xây dựng liều dùng, đánh giá hiệu quả và theo dõi nguy cơ của thuốc.
Đó là khoảng cách giữa việc biết một cây thuốc “có tác dụng” và việc biến tác dụng ấy thành một thuốc có thể sử dụng an toàn trong y học hiện đại.
9. Lời kết: Từ một câu chuyện cổ đến một bài học của ngành Dược
Có lẽ chúng ta không cần cố gắng chứng minh rằng Hoa Đà đã dùng morphine để cứu Quan Vũ. Lịch sử không cho phép chúng ta khẳng định điều đó.
Nhưng câu chuyện ấy vẫn có thể trở thành điểm khởi đầu rất đẹp để nhìn lại lịch sử dược học.
Một bên là hình ảnh người thầy thuốc thời cổ đại tìm cách xử lý một vết thương bằng những hiểu biết y học của thời đại mình.
Một bên là nhà khoa học nhiều thế kỷ sau tìm cách tách một hoạt chất từ cây thuốc, xác định đặc tính của nó và đưa vào y học.
Giữa hai câu chuyện ấy là cả một chặng đường dài của nhân loại:
Từ kinh nghiệm đến khoa học.
Từ cây thuốc đến hoạt chất.
Từ hoạt chất đến thuốc.
Và cây thuốc phiện – với morphine – là một trong những minh chứng rõ nét nhất cho hành trình ấy.
Có lẽ đó cũng là điều đáng trân trọng nhất khi chúng ta nhìn lại lịch sử của những cây thuốc: một dược liệu tưởng như quen thuộc có thể ẩn chứa cả một thế giới hóa học; và để khám phá thế giới ấy, con người phải đi qua nhiều thế hệ nghiên cứu, thử nghiệm và tích lũy tri thức.
Từ một câu chuyện “cạo xương chữa độc” trong Tam Quốc diễn nghĩa đến một tinh thể morphine được phân lập từ nhựa thuốc phiện, lịch sử ấy nhắc chúng ta rằng:
Mỗi cây thuốc có thể là điểm khởi đầu của một hành trình khoa học rất dài – và phía sau một hoạt chất nhỏ bé có thể là cả một bước tiến lớn của nền y học nhân loại./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung