Từ lâu, người ta vẫn truyền nhau một câu nói đầy ám ảnh: ‘Người Việt Nam có khi chết trên đống thuốc’. Khi còn nhỏ, tôi từng nghe câu nói ấy nhưng không hiểu hết ý nghĩa. Đến khi trưởng thành, làm việc trong lĩnh vực Dược và có dịp nhìn lại lịch sử y học dân tộc, tôi mới nhận ra: phía sau một câu nói ngắn ấy là cả một nghịch lý lớn của đất nước – một dân tộc có nguồn dược liệu vô cùng phong phú nhưng trong nhiều giai đoạn lịch sử lại chưa biến được “kho thuốc” của mình thành sức mạnh của nền y học.
1. “Ngồi trên đống thuốc” – câu nói bắt đầu từ đâu?
Trong nhiều tài liệu viết về văn hóa và dược liệu Việt Nam, hình ảnh người Việt “ngồi trên đống thuốc” được nhắc lại như một nhận xét của người phương Bắc về sự phong phú của sản vật và cây thuốc ở phương Nam.
GS Trần Ngọc Thêm, khi viết về vai trò của thực vật trong đời sống văn hóa Việt Nam và Đông Nam Á, đã dẫn lại nhận xét này và liên hệ với những ghi chép của Lê Quý Đôn trong Vân đài loại ngữ. Lê Quý Đôn từng ghi nhận phương Nam có rất nhiều hương dược, hoa quả, cây cỏ mà Trung Quốc không có; từ thời Hán, người ta đã khai thác Giao Chỉ và sưu tầm những sản vật quý.
Điều đó cho thấy, ít nhất về mặt tư liệu, hình ảnh “ngồi trên đống thuốc” phản ánh một thực tế có cơ sở: vùng đất Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thực vật và dược liệu rất phong phú.
Về sau, cách diễn đạt “chết trên đống thuốc” trở nên phổ biến hơn và mang một sắc thái khác: không chỉ nói về sự giàu có của tài nguyên, mà nhấn mạnh một nghịch lý – có thuốc nhưng chưa chắc đã có một nền y học đủ mạnh; có dược liệu nhưng chưa chắc đã tạo ra được thuốc; có tài nguyên nhưng chưa chắc đã biến tài nguyên thành giá trị cho chính người dân.
Đáng chú ý, năm 2015, trong phiên thảo luận về sửa đổi Luật Dược, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng đã nhắc đến chính ý “Người Việt Nam chết trên đống thuốc”, trong bối cảnh đề cập đến thực trạng ngành Dược trong nước còn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu và công nghệ từ bên ngoài.
Như vậy, một câu nói tưởng như chỉ là hình ảnh ví von lại đặt ra một câu hỏi rất nghiêm túc:
Tại sao chúng ta có nhiều thuốc mà vẫn chưa làm chủ được ngành thuốc?
2. Một đất nước giàu cây thuốc
Việt Nam có điều kiện tự nhiên đa dạng, từ đồng bằng, trung du đến những vùng núi cao, khí hậu và hệ sinh thái phong phú. Chính điều kiện ấy tạo nên một nguồn tài nguyên dược liệu rất lớn.
Trong lịch sử, người Việt không chỉ biết sử dụng cây cỏ để chữa bệnh mà còn hình thành một kho tàng tri thức y học bản địa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tên tuổi của Tuệ Tĩnh với tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân”, của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với những công trình lớn về y học, hay sau này là những người dành cả cuộc đời nghiên cứu cây thuốc Việt Nam, cho thấy dân tộc ta không phải bắt đầu câu chuyện về dược liệu từ con số không.
Ngược lại, chúng ta có một nền tảng rất đáng kể.
Nhưng lịch sử cũng cho thấy một điều: có tài nguyên và có kinh nghiệm sử dụng tài nguyên mới chỉ là điểm khởi đầu.
Một cây thuốc mọc trong rừng chưa phải là một thuốc.
Một củ thuốc quý chưa phải là một dược chất.
Một kinh nghiệm dân gian chưa phải là một quy trình điều trị có thể áp dụng rộng rãi.
Để đi từ cây thuốc đến thuốc, cần có nghiên cứu khoa học, định danh chính xác, tiêu chuẩn hóa nguyên liệu, chiết xuất và phân lập hoạt chất, nghiên cứu dược lý – độc tính, bào chế, kiểm nghiệm, sản xuất và kiểm soát chất lượng.
Khoảng cách ấy chính là khoảng cách giữa “có thuốc” và “làm chủ thuốc”.
3. Khi “thuốc quý” được bán như… khoai lang
Có lẽ không có ví dụ nào minh họa cho nghịch lý ấy rõ hơn câu chuyện về sâm tiết trúc ở vùng Hoàng Liên Sơn.
Một số tư liệu báo chí kể lại rằng nhiều năm trước, người dân địa phương, trong đó có đồng bào dân tộc Mông, vào rừng đào một loại củ mà họ quen gọi là “khoai lang núi”. Có thời điểm loại củ này chỉ được bán với giá rất thấp. Một bài viết của VietNamNet kể rằng khi giá thu mua tăng dần lên rồi đến mức hàng triệu đồng mỗi kilôgam, người dân đã khai thác ồ ạt; đến khi nhận ra giá trị thực sự thì nguồn tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng.
Một số tư liệu khác gọi loại dược liệu này là sâm tiết trúc, sâm đốt trúc, hoặc liên hệ với tên gọi “tam thất hoang”. VTC News từng phản ánh câu chuyện người dân ở vùng Lai Châu, Lào Cai khai thác loại sâm này dưới tên “khoai lang núi”, bán với giá rất thấp; bài viết cho rằng sau nhiều năm khai thác, nguồn sâm tự nhiên gần như cạn kiệt.
Câu chuyện ấy đáng suy nghĩ không phải chỉ vì giá trị của một loại sâm.
Điều đáng suy nghĩ hơn là sự bất cân xứng về thông tin.
Người sống ngay cạnh tài nguyên có thể không biết nó quý đến đâu.
Người thu mua biết.
Người nghiên cứu biết.
Thị trường biết.
Nhưng khi người sở hữu tài nguyên cuối cùng biết được giá trị của nó thì đôi khi… rừng đã không còn sâm để mà đào.
Đó chính là một nghĩa khác của câu “chết trên đống thuốc”.
Không phải chỉ là có thuốc mà không chữa được bệnh.
Mà còn là:
Có thuốc quý ngay dưới chân mình, nhưng không hiểu giá trị của nó; đến khi hiểu ra thì chính nguồn thuốc ấy đã bị khai thác đến mức cạn kiệt.
4. Lan kim tuyến và bài học về giữ thuốc cho thế hệ sau
Sâm tiết trúc không phải trường hợp duy nhất.
Lan kim tuyến cũng là một trong những dược liệu quý được nhắc đến tại vùng núi phía Bắc. Các nghiên cứu và chương trình bảo tồn ở Lai Châu đã đặt vấn đề đánh giá phân bố, trữ lượng, dược tính và xây dựng mô hình bảo tồn, phát triển loại cây này.
Điều đó cho thấy một chuyển biến rất quan trọng trong tư duy về dược liệu:
Không thể mãi chỉ vào rừng tìm thuốc.
Nếu một cây thuốc có giá trị, chúng ta phải biết bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu đặc điểm sinh học, xây dựng quy trình nhân giống, trồng và thu hái đúng kỹ thuật, đồng thời tạo ra chuỗi giá trị để người dân có thể sống được bằng việc bảo tồn thay vì phải khai thác tận diệt.
Lai Châu hiện cũng xác định nhiều cây dược liệu như sâm Lai Châu, lan kim tuyến, thất diệp nhất chi hoa… là những nguồn dược liệu có giá trị và đang được định hướng bảo tồn, phát triển gắn với khoa học công nghệ và sinh kế của người dân.
Đó mới là cách biến tài nguyên thiên nhiên thành tài sản lâu dài.
5. Từ cây thuốc đến thuốc là một hành trình dài
Có một điều ngành Dược cần nhìn nhận rất rõ:
Dược liệu quý không tự nhiên biến thành thuốc.
Một cây thuốc có thể chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm hợp chất hóa học. Nhưng để xác định chất nào có tác dụng, tác dụng như thế nào, liều bao nhiêu, dùng trong trường hợp nào, độc tính ra sao và làm thế nào để sản xuất một chế phẩm có chất lượng ổn định, cần cả một quá trình nghiên cứu khoa học.
Đó là lý do một quốc gia có rừng thuốc phong phú chưa chắc đã có một ngành Dược mạnh.
Muốn biến “đống thuốc” thành sức mạnh của ngành Dược, phải có khoa học, công nghệ, nhân lực, doanh nghiệp, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống kiểm nghiệm và một chiến lược phát triển dài hạn.
Nếu không, chúng ta rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn:
Có cây thuốc → khai thác → bán nguyên liệu → nơi khác chế biến → sản phẩm quay trở lại thị trường → người Việt lại mua với giá cao.
Khi ấy, tài nguyên vẫn nằm trên đất Việt nhưng giá trị gia tăng lại nằm ở nơi khác.
6. “Chết trên đống thuốc”– câu hỏi dành cho hôm nay
Ngày trước, câu nói ấy có thể khiến người ta nghĩ đến những cánh rừng đầy cây thuốc.
Ngày nay, ý nghĩa của nó cần được mở rộng hơn.
Chúng ta không chỉ cần hỏi:
Việt Nam có bao nhiêu cây thuốc?
Mà phải hỏi:
Bao nhiêu cây thuốc đã được định danh?
Bao nhiêu loài được bảo tồn?
Bao nhiêu dược liệu được chuẩn hóa?
Bao nhiêu hoạt chất đã được nghiên cứu đến nơi đến chốn?
Bao nhiêu sản phẩm thuốc có nguồn gốc từ chính tài nguyên Việt Nam?
Và quan trọng hơn:
Bao nhiêu giá trị của kho dược liệu ấy thực sự quay trở lại với người dân và đất nước?
Đó mới là thước đo của một nền Dược học trưởng thành.
7. Lời kết: Đừng để “đống thuốc” biến mất trước khi chúng ta kịp hiểu giá trị
Từ những cánh rừng Hoàng Liên Sơn, câu chuyện về sâm tiết trúc cho chúng ta một bài học rất đắt giá.
Một loại cây thuốc có thể tồn tại hàng chục, hàng trăm năm trong tự nhiên.
Nhưng chỉ cần vài mùa khai thác tận diệt, nó có thể biến mất khỏi một vùng rừng.
Một thế hệ có thể vô tình bán đi thứ mà thế hệ sau không thể mua lại bằng tiền.
Bởi vậy, câu chuyện về “người Việt Nam chết trên đống thuốc” hôm nay không nên được hiểu như một lời than thở.
Nó nên được xem như một lời cảnh tỉnh.
Chúng ta không thiếu cây thuốc.
Điều chúng ta cần là biết trân trọng, bảo tồn, nghiên cứu và làm chủ giá trị của cây thuốc Việt Nam.
Bởi mục tiêu cuối cùng của ngành Dược không phải là sở hữu một khu rừng có thật nhiều cây thuốc.
Mà là biến những cây thuốc ấy thành tri thức, thành dược liệu chuẩn hóa, thành thuốc có chất lượng, thành sản phẩm khoa học và cuối cùng là thành sức khỏe cho con người.
Nếu không làm được điều đó, một ngày nào đó chúng ta vẫn có thể đứng giữa một đất nước từng được gọi là “ngồi trên đống thuốc”, nhưng lại phải đi tìm những thứ thuốc quý của chính mình ở nơi khác.
Có lẽ, điều đáng sợ nhất không phải là Việt Nam thiếu thuốc.
Mà là chúng ta từng có cả một “đống thuốc”, nhưng đã không đủ nhanh để hiểu, bảo vệ và biến nó thành sức mạnh của chính mình./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung