Có một đoạn video khiến tôi dừng lại khá lâu.
Không chỉ bởi những hình ảnh hùng vĩ của Fansipan – “Nóc nhà Đông Dương”, giữa biển mây Hoàng Liên Sơn, mà bởi câu chuyện được kể qua những hình ảnh ấy:
Bốn ngày leo núi để thưởng thức một ngụm trà Shan tuyết trên đỉnh núi.
Bốn ngày vượt qua những con dốc, những cung đường cheo leo giữa núi rừng, chỉ để tìm đến một chén trà.
Một ngụm trà có gì đặc biệt mà phải đi xa đến thế?
Có lẽ, đó không chỉ là vị trà, mà còn là hương vị của một vùng đất, ký ức của núi rừng và giá trị được tích lũy qua những thân chè cổ thụ.
Và tôi bắt đầu nghĩ:
Nếu những cây chè ấy quý đến mức con người phải vượt núi để tìm đến, tại sao chúng ta chỉ dừng lại ở việc hái lá, chế biến thành trà rồi bán đi?
Liệu còn một con đường khác để đánh thức giá trị của đại ngàn bằng khoa học, công nghệ và dược học?
1. Từ một cây chè trong rừng…
Shan tuyết là một trong những hình ảnh rất đặc biệt của chè Việt Nam.
Những cây chè cổ thụ mọc trên các vùng núi cao, trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, thân cây phủ rêu, cành vươn ra giữa mây núi. Người dân địa phương hái những búp non phủ một lớp lông trắng đặc trưng rồi chế biến thành những sản phẩm trà mang hương vị rất riêng.
Nhưng nếu chỉ nhìn Shan tuyết dưới góc độ một sản phẩm đồ uống, chúng ta mới nhìn thấy một phần giá trị của cây chè.
Bởi lá chè không chỉ tạo ra màu nước, hương thơm và vị chát.
Trong đó có cả một hệ thống các hợp chất tự nhiên, đáng chú ý là nhóm polyphenol và catechin. Một trong những thành phần được nghiên cứu nhiều là epigallocatechin gallate – EGCG.
Và từ đây, câu chuyện bắt đầu chuyển sang một hướng khác.
Không còn chỉ là:
“Chè này uống ngon không?”
Mà là:
“Trong cây chè này có những hợp chất gì? Hàm lượng bao nhiêu? Có thể chiết xuất như thế nào? Có thể chuẩn hóa ra sao? Và có thể tạo ra những sản phẩm giá trị cao hơn hay không?”
Đó chính là lúc khoa học bắt đầu bước vào câu chuyện của cây chè.
2. Đánh thức đại ngàn không có nghĩa là khai thác đại ngàn
Có một điều cần phân biệt.
“Đánh thức đại ngàn” không có nghĩa là cứ thấy cây gì quý là khai thác thật nhiều.
Ngược lại.
Nếu những cây chè cổ thụ Shan tuyết thực sự là tài nguyên quý, thì điều cần làm trước tiên là bảo tồn cây mẹ, bảo vệ hệ sinh thái và nghiên cứu để gia tăng giá trị trên mỗi đơn vị nguyên liệu.
Một kilogram lá chè nếu chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu thô sẽ có một giá trị.
Nhưng nếu từ nguyên liệu ấy có thể tạo ra trà chất lượng cao, trà túi lọc, cao chiết chuẩn hóa, sản phẩm chăm sóc sức khỏe hoặc nguyên liệu giàu hoạt chất, giá trị tạo ra có thể tăng lên nhiều lần.
Đó là một cách khác để phát triển kinh tế vùng núi:
không nhất thiết phải lấy nhiều hơn từ rừng, mà phải tạo ra nhiều giá trị hơn từ những gì rừng đã có.
Và cây chè Shan tuyết hoàn toàn có thể là một câu chuyện như vậy.
3. Từ chén trà đến trà túi lọc
Bước đầu tiên của hành trình này thực ra không hề xa lạ.
Từ những bánh trà, những sản phẩm trà truyền thống, cây chè đã bước vào các dạng sản phẩm tiện dụng hơn: trà túi lọc, trà đóng gói, trà phối hợp với các nguyên liệu khác…
Đó là bước chuyển từ nông sản sang sản phẩm chế biến.
Nhưng công nghệ còn có thể đi xa hơn.
Khi người ta bắt đầu quan tâm đến thành phần hóa học của lá chè, câu chuyện không còn dừng ở việc tạo ra một sản phẩm có hương vị.
Người ta bắt đầu nghiên cứu cách chiết xuất, cô đặc và kiểm soát các hợp chất có giá trị.
Và EGCG trở thành một trong những cái tên đáng chú ý nhất trong câu chuyện đó.
4. Khi chiếc lá được đưa vào phòng thí nghiệm
Nói rằng “chè có EGCG” thì rất dễ.
Nhưng để đưa EGCG từ chiếc lá vào một sản phẩm có kiểm soát chất lượng lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Các nhà khoa học Việt Nam đã nghiên cứu phương pháp định lượng EGCG trong cao lá chè xanh bằng các kỹ thuật phân tích hiện đại. Có những nghiên cứu còn tiến xa hơn, xây dựng quy trình tạo cao chè giàu catechin và nghiên cứu khả năng ứng dụng trong các dạng bào chế.
Một công trình công bố trên Tạp chí Y Dược cổ truyền Việt Nam là một ví dụ khá rõ.
Nhóm nghiên cứu đã điều chế viên nang CHM-WL từ bột củ Nưa, cao lá Chè xanh và cao hạt Cà phê xanh. Cao lá chè xanh trong nghiên cứu được định lượng 33,1% EGCG; công thức viên nang sử dụng 145 mg cao lá chè xanh và thành phẩm được định chuẩn với 48,0 mg EGCG.
Đây là một chi tiết rất đáng chú ý.
Bởi từ đây, chúng ta nhìn thấy một chuỗi công nghệ hoàn chỉnh hơn:
Cây chè
→ lá chè
→ chiết xuất
→ cao chè xanh
→ định lượng EGCG
→ phối hợp công thức
→ viên nang.
Chiếc lá đã bắt đầu bước ra khỏi chén trà để đi vào công nghệ bào chế.
5. Và Việt Nam không chỉ dừng ở phòng thí nghiệm
Điều thú vị hơn là câu chuyện EGCG và chè xanh ở Việt Nam không chỉ nằm trong các công trình nghiên cứu.
Đã từng có những sản phẩm được phát triển theo hướng đưa chiết xuất chè xanh vào dạng bào chế hiện đại.
Đây chính là bước chuyển quan trọng:
Từ nghiên cứu → công nghệ → sản phẩm.
Ở đây, chúng ta cần rất thận trọng với cách gọi.
Một chế phẩm nghiên cứu chưa phải là một sản phẩm thương mại.
Một thực phẩm bảo vệ sức khỏe cũng không nên gọi là thuốc.
Một sản phẩm có chứa EGCG cũng không đồng nghĩa với việc EGCG trong đó được chiết xuất từ chè Shan tuyết.
Nhưng những ví dụ ấy vẫn có ý nghĩa rất lớn.
Bởi chúng chứng minh rằng nguyên liệu từ cây chè hoàn toàn có thể được đưa vào chuỗi giá trị công nghệ cao hơn: từ chiết xuất, chuẩn hóa hoạt chất đến dạng viên.
Và đó mới là điều chúng ta cần nhìn thấy khi nói về “đánh thức đại ngàn”.
6. Một cây chè có thể đi xa đến đâu?
Hãy thử hình dung hành trình ấy.
Một cây chè Shan tuyết cổ thụ đứng giữa núi rừng.
Người dân hái những búp chè.
Ngày hôm nay, chúng ta có thể làm trà.
Nhưng ngày mai, từ cùng nguồn tài nguyên ấy, nếu có đủ nghiên cứu và công nghệ, chúng ta có thể tạo ra nhiều tầng giá trị hơn:
Trà Shan tuyết truyền thống.
Trà túi lọc tiện dụng.
Các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ chè.
Cao chiết chè xanh được kiểm soát thành phần.
Nguyên liệu giàu catechin, trong đó có EGCG.
Các dạng viên nang hoặc dạng bào chế phù hợp.
Mỗi bước đi thêm một đoạn trên chuỗi giá trị, sản phẩm lại chứa nhiều hơn hàm lượng tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng.
Đó mới là điều đáng nói.
Không phải bán một chiếc lá chè với giá cao hơn.
Mà là tạo ra một sản phẩm có giá trị cao hơn từ chiếc lá ấy.
 |
 |
7. Từ “chè Việt Nam” đến “Made in Vietnam”
Một sản phẩm Made in Vietnam không nhất thiết phải được hiểu một cách giản đơn rằng mọi nguyên liệu đều phải có nguồn gốc Việt Nam.
Điều quan trọng là Việt Nam có thể tạo ra bao nhiêu giá trị trong sản phẩm đó: từ vùng nguyên liệu, nghiên cứu, công nghệ chiết xuất, kiểm nghiệm, bào chế, sản xuất cho đến xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm ra thị trường.
Với cây chè, chúng ta có một lợi thế rất rõ:
Việt Nam không thiếu nguyên liệu.
Điều chúng ta cần nhiều hơn là công nghệ và tư duy về chuỗi giá trị.
Một búp chè nếu chỉ được bán như một nông sản sẽ có giới hạn.
Nhưng nếu từ búp chè ấy, chúng ta xây dựng được vùng nguyên liệu chuẩn, nghiên cứu được thành phần hóa học, kiểm soát được hoạt chất, tạo được nguyên liệu chuẩn hóa, phát triển được sản phẩm và xây dựng được thương hiệu, thì câu chuyện đã khác.
Khi ấy, chúng ta không chỉ xuất khẩu chè.
Chúng ta có thể xuất khẩu sản phẩm từ chè.
Xa hơn nữa, có thể xuất khẩu công nghệ, thương hiệu và giá trị tri thức gắn với cây chè Việt Nam.
 |
 |
Chè Tuyết Shan
8.Lời kết: Để một ngụm trà trên Fansipan không chỉ là một ngụm trà
Quay trở lại hình ảnh ban đầu.
Bốn ngày leo núi, những con đường giữa đại ngàn, những cây chè Shan tuyết cổ thụ và cuối cùng là một ngụm trà trên đỉnh Fansipan.
Với người uống, đó có thể chỉ là vị chát nhẹ, vị ngọt hậu và hương thơm của núi rừng. Nhưng phía sau ngụm trà ấy là câu chuyện về một nguồn tài nguyên bản địa, những thế hệ người vùng cao gìn giữ cây chè và hành trình khoa học – công nghệ đang từng bước nâng giá trị của nó.
“Đánh thức đại ngàn” không phải là khai thác nhiều hơn, mà là tạo ra nhiều giá trị hơn từ những gì đại ngàn ban tặng, để cây chè vẫn ở lại với núi rừng nhưng giá trị của nó có thể đi xa hơn.
Từ búp chè thành sản phẩm, từ sản phẩm thành thương hiệu, và từ thương hiệu Việt Nam vươn ra thế giới.
Khi ấy, dòng chữ “Made in Vietnam” không chỉ nằm trên một hộp trà, mà có thể là dấu ấn của cây chè Việt Nam, công nghệ Việt Nam và trí tuệ Việt Nam.
Và biết đâu, hành trình ấy lại bắt đầu từ chính một ngụm trà mà người ta phải mất bốn ngày leo núi mới có được.
Một ngụm trà trên đỉnh núi – một hành trình đánh thức đại ngàn./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung