“Người Việt có khi chết trên đống thuốc” – một câu nói được truyền tụng từ lâu, nghe vừa chua xót vừa nghịch lý. Bởi nếu nhìn vào những cánh rừng trải dài từ Tây Bắc đến Trường Sơn, từ Hoàng Liên Sơn đến Ngọc Linh, Việt Nam không phải là đất nước nghèo về cây thuốc.
Ngược lại.
Đó là một kho tàng dược liệu mà thiên nhiên và lịch sử đã trao lại cho người Việt.
Vấn đề là: chúng ta đã thực sự đánh thức kho tàng ấy hay chưa?
1. Từ một câu nói của Tuệ Tĩnh
Hơn sáu thế kỷ trước, Đại danh y – Thiền sư Tuệ Tĩnh đã để lại một tư tưởng mà đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị: “Nam dược trị Nam nhân” – dùng nguồn dược liệu của đất Việt để chăm sóc và chữa bệnh cho người Việt.
Theo Bộ Y tế, Tuệ Tĩnh là người đặt nền móng quan trọng cho nền y học cổ truyền Việt Nam; trong Nam dược thần hiệu, ông đã ghi chép 499 vị thuốc Nam, trong đó có 241 vị có nguồn gốc từ thực vật.
Điều đáng quý trong tư tưởng của Tuệ Tĩnh không chỉ nằm ở việc ông tìm kiếm cây thuốc quanh mình.
Đó còn là một tư duy tự chủ.
Người Việt phải biết đất mình có gì, cây gì có thể làm thuốc, dùng như thế nào, chế biến ra sao và làm thế nào để những thứ thuốc ấy phục vụ chính sức khỏe của cộng đồng.
Ngày nay, sau hàng trăm năm, chúng ta có thể nhìn “Nam dược trị Nam nhân” bằng một cách rộng hơn.
Không chỉ là dùng thuốc Nam cho người Việt.
Mà còn phải là:
Hiểu cây thuốc Việt – làm chủ nguồn dược liệu Việt – nghiên cứu bằng khoa học Việt – tạo ra sản phẩm Việt – phục vụ người Việt và từng bước đưa giá trị ấy ra thế giới.
Đó có lẽ mới là cách tiếp nối tư tưởng của Tuệ Tĩnh trong thời đại hiện đại.
2. Đại ngàn không chỉ có gỗ
Mỗi khi nói đến rừng, người ta thường nghĩ đến những thân cây lớn, những cánh rừng nguyên sinh, những dòng suối, những sản vật của núi rừng.
Nhưng với ngành Dược, đại ngàn còn có một kho báu khác.
Đó là nguồn gen dược liệu.
Một cây thuốc nhỏ bé có thể chứa những hợp chất sinh học mà con người phải mất nhiều năm nghiên cứu mới hiểu được giá trị. Một loài cây tưởng như bình thường đối với người đi rừng lại có thể trở thành nguyên liệu cho một sản phẩm chăm sóc sức khỏe hoặc một thuốc có giá trị.
Những câu chuyện về lan kim tuyến, tam thất hoang, các loài sâm và rất nhiều cây thuốc bản địa được phát hiện trong những cánh rừng Việt Nam cho thấy một điều: giá trị của dược liệu không nằm ở việc nó quý đến đâu trong mắt người buôn bán, mà nằm ở việc chúng ta hiểu và khai thác nó bằng tri thức đến đâu.
Nếu chỉ nhìn cây thuốc bằng giá thu mua một kilôgam nguyên liệu, chúng ta sẽ rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn:
Tìm thấy – khai thác – bán – hết.
Nhưng nếu nhìn nó bằng con mắt của khoa học và công nghiệp Dược, chuỗi giá trị sẽ hoàn toàn khác:
Bảo tồn – định danh – nghiên cứu – tiêu chuẩn hóa – nuôi trồng – chế biến – kiểm nghiệm – phát triển sản phẩm – xây dựng thương hiệu.
Đó mới là quá trình đánh thức đại ngàn.
3. Khi cây thuốc bước ra khỏi khu vườn
Có một ví dụ rất gần gũi với người Việt: cây Đinh lăng.
Đinh lăng vốn chẳng xa lạ. Nó từng xuất hiện trong rất nhiều khu vườn, hàng rào, đình chùa và gia đình Việt. Nhưng từ một cây thuốc quen thuộc, Đinh lăng đã bước vào một chuỗi nghiên cứu và sản xuất hiện đại.
Traphaco đã xây dựng vùng trồng Đinh lăng đạt chuẩn GACP-WHO tại Nam Định và sử dụng nguồn dược liệu này để phát triển Hoạt huyết dưỡng não, sau đó là Cebraton.
Cebraton hiện là một trong những sản phẩm tiêu biểu của Traphaco, với công thức kết hợp cao đặc rễ Đinh lăng và cao khô lá Bạch quả. Hồ sơ lưu hành thuốc cũng ghi nhận cơ sở đăng ký là Traphaco và cơ sở sản xuất là Công ty cổ phần Công nghệ cao Traphaco tại Việt Nam.
Đó chính là một ví dụ dễ hiểu về quá trình đánh thức một cây thuốc.
Không phải cứ hái Đinh lăng đem bán là tạo ra giá trị.
Giá trị lớn hơn xuất hiện khi người ta xây dựng vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, nghiên cứu thành phần, xây dựng công thức, sản xuất trong nhà máy và đưa sản phẩm đến người sử dụng.
Traphaco hiện cũng tiếp tục phát triển chuỗi giá trị Đinh lăng và xem đây là một trong những nền tảng cho các sản phẩm chăm sóc não bộ, qua đó nâng giá trị của cây thuốc Việt bằng nghiên cứu và sản xuất hiện đại.
Từ một cây thuốc trong vườn nhà đến một sản phẩm được sản xuất trong nhà máy – khoảng cách ấy chính là khoảng cách giữa tài nguyên và giá trị.
4. Một cây thuốc tốt chưa đủ để tạo ra một sản phẩm tốt
Đây là điều ngành Dược cần đặc biệt lưu ý.
Có dược liệu quý không có nghĩa là đã có thuốc tốt.
Có một loài cây chứa hoạt chất có tiềm năng cũng chưa có nghĩa là chúng ta đã có một sản phẩm có thể sử dụng rộng rãi.
Giữa hai điểm ấy là cả một con đường dài của khoa học.
Phải xác định chính xác loài cây.
Phải biết bộ phận nào được sử dụng.
Phải xác định thành phần hóa học và các chất có hoạt tính.
Phải xây dựng tiêu chuẩn nguyên liệu.
Phải kiểm soát giống, đất trồng, thời điểm thu hái, sơ chế và bảo quản.
Phải nghiên cứu công nghệ chiết xuất, bào chế.
Phải kiểm nghiệm độ ổn định, độ an toàn và hiệu quả theo những yêu cầu phù hợp.
Và cuối cùng, phải có một nhà máy đủ năng lực để biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm ổn định về chất lượng.
Đó chính là lúc cây thuốc bước ra khỏi khu rừng để trở thành một sản phẩm của ngành Dược.
5. “Đánh thức đại ngàn” không có nghĩa là khai thác đại ngàn
Đây có lẽ là điều chúng ta cần thay đổi trong cách nghĩ.
Nếu cứ phát hiện một cây thuốc quý là người dân lập tức vào rừng đào, nhổ, tận thu rồi bán, thì cái gọi là “kho báu” sẽ nhanh chóng biến mất.
Một cây thuốc quý bị khai thác tận diệt không còn là tài nguyên.
Nó trở thành một ký ức.
Vì vậy, đánh thức đại ngàn không thể bắt đầu bằng những chuyến đi săn tìm dược liệu để bán.
Nó phải bắt đầu bằng bảo tồn.
Sau đó là nghiên cứu.
Rồi nuôi trồng và phát triển vùng nguyên liệu.
Rồi công nghệ.
Rồi sản phẩm.
Và cuối cùng là thị trường.
Chỉ khi người dân trồng cây thuốc có thu nhập tốt hơn từ việc bảo tồn và phát triển nó thay vì tận diệt trong rừng, chúng ta mới thực sự tạo ra một vòng tròn phát triển bền vững.
6. Từ “Nam dược trị Nam nhân” đến “Made in Vietnam”
Tư tưởng của Tuệ Tĩnh được hình thành trong một thời đại mà thuốc chủ yếu đến từ những gì con người tìm thấy trong tự nhiên.
Ngày nay, khoa học đã thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn một cây thuốc.
Một dược liệu Việt Nam có thể trở thành một chuỗi giá trị.
Từ hạt giống.
Đến vùng trồng.
Từ vùng trồng.
Đến nguyên liệu đạt chuẩn.
Từ nguyên liệu.
Đến cao chiết và hoạt chất.
Từ nghiên cứu.
Đến công thức sản phẩm.
Từ phòng thí nghiệm.
Đến nhà máy.
Từ nhà máy.
Đến nhà thuốc.
Và xa hơn nữa:
Từ Việt Nam đến thị trường thế giới.
Đó là lúc câu chuyện “Nam dược trị Nam nhân” không còn chỉ là một khẩu hiệu lịch sử.
Nó trở thành một tư duy phát triển.
Người Việt phải làm chủ những gì thiên nhiên Việt Nam trao cho mình.
Và nếu một sản phẩm được tạo ra từ nguồn dược liệu Việt, được nghiên cứu bởi người Việt, sản xuất trong nhà máy Việt Nam, đạt những tiêu chuẩn cần thiết và bước ra thị trường quốc tế, thì trên sản phẩm ấy không chỉ có một dòng chữ:
Made in Vietnam.
Mà phía sau dòng chữ ấy còn là câu chuyện về đất Việt, cây Việt và trí tuệ Việt.
7. Lời kết: Đại ngàn đang chờ được đánh thức
Việt Nam không thiếu cây thuốc.
Điều chúng ta cần là một hệ sinh thái đủ mạnh để những cây thuốc ấy không bị bỏ quên trong rừng, không bị bán đi dưới dạng nguyên liệu thô, cũng không bị biến thành những câu chuyện truyền miệng thiếu căn cứ.
Chúng cần được định danh bằng khoa học.
Được bảo tồn bằng chính sách.
Được nuôi trồng bằng kỹ thuật.
Được nghiên cứu bằng trí tuệ.
Được chế biến bằng công nghệ.
Được kiểm soát bằng những tiêu chuẩn nghiêm ngặt.
Và được đưa ra thị trường bằng những thương hiệu Việt có đủ năng lực cạnh tranh.
Đó cũng là lúc chúng ta có thể nhìn lại câu nói của Tuệ Tĩnh bằng một tâm thế mới.
“Nam dược trị Nam nhân” không nhất thiết chỉ là câu chuyện của hơn sáu trăm năm trước.
Nó có thể là lời nhắc nhở cho ngành Dược Việt Nam hôm nay:
Đừng để những gì quý giá nhất của đất nước chỉ nằm lại trong rừng.
Bởi đại ngàn Việt Nam vẫn còn đó.
Những cánh rừng vẫn đang giữ trong lòng mình những nguồn gen mà có thể chúng ta chưa hiểu hết giá trị.
Và phía trước chúng ta không chỉ là câu hỏi “Việt Nam có bao nhiêu cây thuốc quý?”
Câu hỏi lớn hơn phải là:
“Bao giờ chúng ta đủ năng lực để đánh thức chúng – biến những cây thuốc của đại ngàn thành những sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam, phục vụ người Việt và tự tin bước ra thế giới?”
Có lẽ, đó chính là cách đẹp nhất để một tư tưởng từ hàng trăm năm trước tiếp tục sống trong thời đại hôm nay.
Từ Nam dược trị Nam nhân – đến khát vọng đưa Nam dược ra thế giới.
Và từ những cánh rừng năm xưa – đến những sản phẩm mang dòng chữ Made in Vietnam của ngày hôm nay./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung