Tiếng ve râm ran trên những vòm cây từng báo hiệu mùa nghỉ hè của tuổi học trò. Ít ai ngờ rằng, phía sau âm thanh thân thuộc ấy còn có một câu chuyện thú vị về vòng đời côn trùng, một vị thuốc trong y học cổ truyền và những nét văn hóa ẩm thực ở nhiều vùng đất.
1. Tiếng ve gọi về miền ký ức tuổi học trò
Có những âm thanh chỉ cần vang lên là cả một miền ký ức bỗng trở về. Với nhiều thế hệ học trò, đó là tiếng trống trường, sắc đỏ hoa phượng và đặc biệt là tiếng ve sầu râm ran mỗi độ hè về.
Những ngày cuối năm học, khi nắng bắt đầu trải vàng trên sân trường, tiếng ve dường như cũng dày hơn trên những tán cây. Tiếng ve hòa cùng những trang lưu bút, lời hẹn gặp lại sau kỳ nghỉ dài và niềm háo hức được trở về quê, vui chơi cùng bạn bè. Với những người đã đi qua tuổi học trò từ lâu, âm thanh ấy đôi khi còn gợi lên nỗi bâng khuâng về một thời tuổi trẻ không thể quay lại.
Ngày ấy, chúng ta thường chỉ nghe tiếng ve bằng sự háo hức của tuổi nhỏ. Ít ai dừng lại để tìm hiểu vì sao loài côn trùng bé nhỏ ấy có thể tạo nên âm thanh vang xa đến vậy, hay vì sao lớp vỏ nó bỏ lại sau khi lột xác lại được con người thu nhặt, bảo quản và sử dụng làm thuốc.
Tiếng ve là câu chuyện của mùa hè, của ký ức và vòng đời tự nhiên. Còn lớp xác ve là một câu chuyện khác – câu chuyện về cách con người quan sát thiên nhiên, tích lũy kinh nghiệm và hình thành tri thức dược liệu qua nhiều thế hệ.
2. Con ve sầu và vòng đời kỳ thú
Ve sầu thuộc bộ Cánh nửa (Hemiptera), họ Ve sầu (Cicadidae). Loài côn trùng này phân bố ở nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt dễ nhận biết vào mùa nóng nhờ tiếng kêu đặc trưng của con đực.
Khác với âm thanh do cọ xát cánh ở một số loài côn trùng, ve sầu đực tạo tiếng kêu chủ yếu nhờ cơ quan phát thanh chuyên biệt ở phần bụng. Những màng rung được các cơ chuyên hóa làm dao động, tạo ra âm thanh có cường độ lớn. Tiếng kêu giúp ve đực thu hút con cái và giao tiếp với các cá thể cùng loài.
Vòng đời của ve sầu cũng rất đặc biệt. Sau khi trứng nở, ấu trùng thường sống dưới đất, hút dịch từ rễ cây. Thời gian phát triển phụ thuộc vào từng loài và điều kiện môi trường. Khi đến giai đoạn trưởng thành, ấu trùng bò lên khỏi mặt đất, bám vào thân cây hoặc một bề mặt thích hợp rồi lột bỏ lớp vỏ ngoài. Con ve thoát ra, làm cứng cơ thể và cánh trước khi bắt đầu cuộc sống trên mặt đất.
Lớp vỏ còn lại thường bám trên thân cây, cành khô hoặc hàng rào. Quan sát kỹ, có thể nhận thấy hình dạng đầu, mắt, chân và các đốt bụng khá rõ. Phần lưng có đường nứt mở ra trong quá trình lột xác, để lại một lớp vỏ gần như nguyên hình nhưng rỗng bên trong.
Đối với nhiều người, đó chỉ là dấu vết của một quá trình phát triển tự nhiên. Nhưng trong y học cổ truyền phương Đông, lớp vỏ ấy có tên gọi riêng: Thuyền thoái, còn được gọi là Thiền thoái hay xác ve sầu.
3. Thuyền thoái – lớp xác ve trong kho tàng dược liệu
Thuyền thoái (蝉蜕) là vị thuốc có nguồn gốc động vật được sử dụng trong y học cổ truyền. Dược liệu thường được gọi bằng tên quốc tế Cicadae Periostracum. Theo Dược điển Trung Quốc, nguồn dược liệu chính thức là lớp vỏ lột của ve sầu Cryptotympana pustulata Fabricius. Việc định danh cần dựa vào tiêu chuẩn dược điển áp dụng, bởi lớp xác của nhiều loài ve có hình dạng tương tự nhau.
Điều cần phân biệt là Thuyền thoái không phải toàn bộ con ve đã chết, cũng không phải con ve trưởng thành được bắt để làm thuốc. Bộ phận dùng chính là lớp vỏ ngoài mà ấu trùng để lại khi lột xác.
Tên gọi “Thuyền thoái” gợi hình ảnh một chiếc thuyền nhỏ đã rời bỏ lớp vỏ cũ. Dược liệu thường nhẹ, khô, có hình dạng tương đối nguyên vẹn và dễ vỡ. Từ một lớp vỏ tưởng chừng vô dụng, người xưa đã hình thành kinh nghiệm thu hái và sử dụng trong các bài thuốc truyền thống.
Theo tài liệu dược liệu cổ truyền, Thuyền thoái thường được thu hái vào mùa hè và mùa thu, khi lớp xác ve xuất hiện nhiều trên thân cây. Sau khi nhặt, dược liệu được loại bỏ đất cát và tạp chất rồi phơi khô, bảo quản ở nơi khô ráo. Khi nhận diện, cần chú ý hình dạng, màu sắc, độ nguyên vẹn và mức độ sạch của mẫu.
Chất lượng Thuyền thoái phụ thuộc vào nguồn gốc loài, điều kiện thu hái, sơ chế và bảo quản. Không phải mọi lớp vỏ côn trùng trông giống xác ve đều có thể dùng làm thuốc. Việc định danh đúng và kiểm soát chất lượng là yêu cầu quan trọng trong thực hành dược liệu.
4. Vị thuốc trong y học cổ truyền: tức phong, chỉ kinh và nhiều công năng khác
Trong y học cổ truyền, Thuyền thoái được xếp vào nhóm vị thuốc có tác dụng sơ tán phong nhiệt. Các tài liệu dược học cổ truyền thường ghi nhận những công năng như sơ phong nhiệt, lợi yết hầu, thấu chẩn, minh mục và tức phong chỉ kinh.
Thuyền thoái được sử dụng trong một số bài thuốc cổ truyền liên quan đến biểu hiện khàn tiếng, đau rát họng, phát ban hoặc ngứa ngoài da. Tùy chứng trạng, vị thuốc có thể được phối hợp với những dược liệu khác theo nguyên tắc biện chứng luận trị của y học cổ truyền.
Một công năng thường được nhắc đến là “tức phong chỉ kinh”. Trong hệ thống lý luận cổ truyền, thuật ngữ này liên quan đến việc xử lý những biểu hiện như co giật hoặc vận động bất thường được quy chiếu theo chứng kinh phong. Vì vậy, Thuyền thoái có mặt trong một số bài thuốc truyền thống dành cho những chứng trạng này.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng phạm vi của những ghi nhận trên. Công năng theo y học cổ truyền không hoàn toàn tương đương với chỉ định điều trị đã được xác nhận bằng nghiên cứu lâm sàng hiện đại. Việc một vị thuốc xuất hiện trong bài thuốc cổ truyền không đồng nghĩa với việc vị thuốc ấy đã được chứng minh có hiệu quả chống co giật ở người.
Động kinh và các tình trạng co giật có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, cần được chẩn đoán và điều trị phù hợp. Vì vậy, khi giới thiệu Thuyền thoái với công năng tức phong, chỉ kinh, không nên khẳng định đây là “thuốc trấn kinh rất tốt” theo nghĩa thuốc chống co giật đã được chứng nhận. Người bệnh không nên tự dùng dược liệu để thay thế thuốc điều trị hoặc trì hoãn việc thăm khám.
5. Từ vị thuốc cổ truyền đến nghiên cứu dược lý hiện đại
Ngày nay, các dược liệu có nguồn gốc động vật không chỉ được nghiên cứu qua kinh nghiệm sử dụng lâu đời mà còn được khảo sát về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học.
Các nghiên cứu về Thuyền thoái đã quan tâm đến chitin, amino acid, protein và một số hợp chất thuộc nhóm dẫn xuất N-acetyldopamine. Những thành phần này là đối tượng nghiên cứu nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa cấu trúc hóa học và hoạt tính sinh học của dược liệu. Tuy nhiên, thành phần được phát hiện trong nguyên liệu hoặc dịch chiết không mặc nhiên chứng minh hiệu quả điều trị trên người.
Một số nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát tác dụng chống viêm, điều hòa miễn dịch và ảnh hưởng đến tế bào thần kinh. Đáng chú ý, nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh dopaminergic của Thuyền thoái trên mô hình bệnh Parkinson ở chuột. Những kết quả bước đầu này mở ra hướng tìm hiểu tiềm năng của dược liệu đối với một số quá trình sinh học liên quan đến bệnh lý thần kinh.
Dù vậy, nghiên cứu trên tế bào và động vật mới cung cấp bằng chứng tiền lâm sàng. Không thể từ đó kết luận Thuyền thoái có tác dụng điều trị Parkinson, động kinh hoặc những bệnh lý thần kinh khác ở người.
Để phát triển thành thuốc hiện đại, dược liệu cần được định danh, chuẩn hóa chất lượng, xác định thành phần, đánh giá độc tính và nghiên cứu dược động học, dược lực học. Các thử nghiệm lâm sàng phù hợp mới có thể giúp xác định hiệu quả, liều dùng và độ an toàn ở người.
Đây cũng là con đường để tri thức y học cổ truyền được nghiên cứu bằng phương pháp khoa học: tôn trọng kinh nghiệm truyền thống, đồng thời bằng những tiêu chuẩn khách quan đã được kiểm chứng.
6. Ve sầu trong văn hóa ẩm thực: từ cánh đồng đến bàn ăn
Nếu lớp xác ve gắn với dược liệu, thì bản thân con ve sầu lại có một câu chuyện khác trong văn hóa ẩm thực. Ở một số địa phương tại châu Á, côn trùng được sử dụng làm thực phẩm từ lâu đời. Ve sầu, tùy loài và tập quán từng vùng, có thể được chế biến thành các món chiên giòn, rang hoặc xào.
Trong những câu chuyện dân gian, ve non hoặc ve mới lột xác thường được nhắc đến như nguyên liệu chế biến món ăn. Đối với những cộng đồng quen sử dụng côn trùng làm thực phẩm, đây có thể là một nét ẩm thực địa phương độc đáo. Nhưng với nhiều người, món ăn từ ve sầu vẫn khá xa lạ.
Dẫu vậy, tập quán ăn côn trùng không đồng nghĩa với việc mọi loài đều an toàn. Ve bắt ngoài tự nhiên có thể mang theo chất ô nhiễm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc vi sinh vật. Việc nhận diện nhầm loài, thu hái ở khu vực ô nhiễm hay chế biến không bảo đảm vệ sinh đều có thể gây nguy cơ cho sức khỏe.
Một vấn đề khác là dị ứng. Côn trùng có thể chứa protein gây phản ứng dị ứng ở người nhạy cảm, vì vậy người có tiền sử dị ứng với một số động vật không xương sống cần đặc biệt thận trọng. Việc chiên hoặc rang kỹ cũng không loại bỏ được mọi nguy cơ liên quan đến dị ứng hay chất ô nhiễm hóa học.
Nếu muốn trải nghiệm món ăn từ ve sầu, cần lựa chọn nguồn nguyên liệu được xác định rõ là phù hợp làm thực phẩm và tuân thủ nguyên tắc an toàn. Không nên tự ý bắt côn trùng ngoài tự nhiên rồi chế biến chỉ vì nghe nói đó là đặc sản ở nơi khác.
Cũng cần phân biệt rõ ve sầu dùng làm thực phẩm với Thuyền thoái dùng làm thuốc. Kinh nghiệm ăn ve không chứng minh tính an toàn của xác ve làm dược liệu; ngược lại, công năng của Thuyền thoái trong y học cổ truyền cũng không có nghĩa ăn ve sầu sẽ giúp điều trị bệnh.
Lời kết: Giữ lại tiếng ve, gìn giữ tri thức và sự thận trọng
Tiếng ve sầu vẫn trở lại mỗi mùa hè, như một chiếc đồng hồ của thiên nhiên gợi nhớ về những tháng ngày học trò. Với người đã đi qua nhiều mùa phượng nở, âm thanh ấy đôi khi không chỉ báo hiệu kỳ nghỉ hè mà còn nhắc nhớ một thời tuổi trẻ đã xa.
Trong thế giới dược liệu, lớp xác ve nhỏ bé lại cho thấy một khía cạnh khác của mối quan hệ giữa con người và tự nhiên. Từ quan sát vòng đời côn trùng, người xưa đã hình thành kinh nghiệm sử dụng Thuyền thoái trong y học cổ truyền. Ngày nay, nghiên cứu hóa học và dược lý tiếp tục khảo sát thành phần, hoạt tính sinh học và tiềm năng ứng dụng của vị thuốc này.
Giữa tiếng ve của ký ức và lớp xác ve trong tủ thuốc có một điểm chung: thiên nhiên luôn chứa đựng những điều đáng để con người tìm hiểu. Nhưng để biến quan sát thành tri thức đáng tin cậy, cần phân biệt kinh nghiệm với bằng chứng, tiềm năng với hiệu quả đã được xác nhận, cũng như giá trị truyền thống với yêu cầu an toàn hiện đại.
Mùa hè rồi sẽ qua, tiếng ve sẽ lắng xuống khi thời tiết thay đổi. Nhưng những buổi tan trường, hàng cây rợp nắng và âm thanh râm ran trên vòm lá vẫn có thể ở lại trong ký ức mỗi người.
Và biết đâu, khi nghe tiếng ve vào một ngày hè nào đó, chúng ta sẽ nhớ rằng phía sau âm thanh thân thuộc ấy còn có một vòng đời kỳ thú, một vị thuốc mang tên Thuyền thoái và câu chuyện về hành trình con người học hỏi từ thiên nhiên./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung
Tài liệu tham khảo :
1.Dược điển Trung Quốc, ấn bản 2020, chuyên luận Thuyền thoái (Chan Tui / Cicadae Periostracum).
2.A minireview of the medicinal and edible insects from the traditional Chinese medicine (TCM). Frontiers in Pharmacology, 2023.
3.Cicadidae Periostracum, the Cast-Off Skin of Cicada, Protects Dopaminergic Neurons in a Model of Parkinson’s Disease. Oxidative Medicine and Cellular Longevity, 2019.