Thị trường dược phẩm và thực phẩm chức năng (TPCN) tại Việt Nam đang phát triển nhanh chóng, kéo theo sự gia tăng đáng báo động của hàng kém chất lượng, hàng giả. Nhiều vụ án lớn bị triệt phá với quy mô hàng chục đến hàng trăm tấn sản phẩm cho thấy mức độ tinh vi và tổ chức của loại tội phạm này.
Bài viết phân tích thực trạng, nguyên nhân và đề xuất giải pháp kiểm soát trên cơ sở các dẫn chứng thực tế.
1. Đặt vấn đề
Sự gia tăng nhu cầu chăm sóc sức khỏe đã thúc đẩy thị trường dược phẩm và TPCN phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, công tác quản lý chưa theo kịp thực tiễn, tạo điều kiện cho hàng giả xâm nhập và lan rộng.
Các vụ việc gần đây cho thấy hoạt động sản xuất, buôn bán hàng giả không còn nhỏ lẻ mà đã phát triển thành các đường dây có tổ chức, vận hành như doanh nghiệp, với quy mô lớn và thủ đoạn ngày càng tinh vi.
Dưới góc nhìn chuyên gia y tế, đây không chỉ là vấn đề quản lý thị trường mà còn là mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, làm gia tăng nguy cơ biến chứng, sai lệch điều trị và suy giảm niềm tin vào hệ thống y tế.
- Thực trạng: Tinh vi hóa và phổ biến hóa
2.1. Dược phẩm giả – nguy cơ y khoa nghiêm trọng
Dược phẩm giả có thể không chứa hoạt chất, chứa sai thành phần hoặc không đạt tiêu chuẩn chất lượng, gây ra nhiều hệ lụy như kháng thuốc, ngộ độc và thất bại điều trị.
Một minh chứng điển hình là vụ việc tại Thanh Hóa năm 2026, khi lực lượng chức năng triệt phá một đường dây sản xuất thuốc và TPCN giả quy mô lớn:
- Thu giữ hơn 7.000 hộp thành phẩm, hàng triệu viên thuốc
- Hơn 22 tấn nguyên liệu không rõ nguồn gốc
- Doanh thu bất chính lên tới hàng chục tỷ đồng
Đáng chú ý, các đối tượng sử dụng dây chuyền sản xuất hiện đại và bao bì gần như giống hoàn toàn với sản phẩm thật, gây khó khăn cho việc nhận diện.
2.2. TPCN giả – vùng xám pháp lý bị khai thác
TPCN thường được quản lý theo cơ chế công bố, tạo ra kẽ hở để các đối tượng lợi dụng sản xuất hàng giả và quảng cáo sai sự thật.
Một trong những vụ việc gây chấn động là vụ thu giữ khoảng 100 tấn TPCN giả liên quan đến nhiều công ty “bình phong”:
- Sản phẩm chỉ đạt khoảng 30% chất lượng công bố
- Đã xâm nhập vào cả hệ thống phân phối hợp pháp
Ngoài ra, nhiều vụ việc cho thấy các sản phẩm đông y giả còn bị trộn dược chất tân dược như paracetamol nhằm tạo cảm giác “hiệu quả nhanh”, nhưng tiềm ẩn nguy cơ độc tính nghiêm trọng.
2.3. Kênh phân phối đa tầng, khó kiểm soát
Hàng giả hiện nay được phân phối qua nhiều kênh khác nhau:
- Mạng xã hội, livestream bán hàng
- Sàn thương mại điện tử
- Hàng xách tay không kiểm định
Một vụ việc tại TP.HCM năm 2026 cho thấy các đối tượng:
- Sản xuất thuốc đông y giả
- Gắn nhãn nhập khẩu từ nước ngoài
- Bán trực tiếp qua mạng xã hội với quảng cáo “chữa khỏi 100%”
Điều này cho thấy sự kết hợp giữa công nghệ số và hành vi gian lận, khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.
- Nguyên nhân: Từ cơ chế đến hành vi
3.1. Lợi nhuận cao, chế tài chưa đủ mạnh
Các vụ án cho thấy lợi nhuận từ kinh doanh hàng giả có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng. Đây là động lực lớn khiến các đối tượng bất chấp rủi ro pháp lý.
3.2. Nhận thức cộng đồng còn hạn chế
Nhiều người tiêu dùng vẫn tin vào quảng cáo “thần dược”, đặc biệt trên mạng xã hội. Điều này tạo điều kiện cho các sản phẩm giả dễ dàng tiếp cận người bệnh.
3.3. Hệ thống quản lý còn phân tán
Việc phối hợp giữa các cơ quan quản lý chưa thực sự đồng bộ, đặc biệt trong kiểm soát thương mại điện tử và hàng hóa lưu hành trực tuyến.
- Hệ lụy: Không chỉ là sức khỏe
Các vụ án thực tế cho thấy hậu quả không chỉ dừng ở cá nhân người bệnh:
- Y tế: tăng biến chứng, sai lệch điều trị
- Kinh tế: thất thu thuế, cạnh tranh không lành mạnh
- Xã hội: suy giảm niềm tin vào hệ thống y tế
Đặc biệt, việc TPCN giả xâm nhập vào hệ thống phân phối hợp pháp là dấu hiệu đáng báo động về nguy cơ mất kiểm soát chuỗi cung ứng y tế.
- Giải pháp: Tiếp cận đa tầng và liên ngành
5.1. Hoàn thiện pháp lý và tăng cường hậu kiểm
- Siết chặt quản lý TPCN
- Tăng kiểm tra đột xuất
- Xử lý nghiêm các vụ vi phạm
5.2. Ứng dụng công nghệ
- Truy xuất nguồn gốc bằng mã định danh
- Ứng dụng AI trong giám sát thị trường
5.3. Kiểm soát kênh phân phối
- Quản lý chặt bán hàng online
- Chuẩn hóa hệ thống nhà thuốc
5.4. Nâng cao nhận thức cộng đồng
- Cảnh báo quảng cáo sai sự thật
- Hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn
5.5. Vai trò cán bộ y tế
- Tư vấn đúng chuyên môn
- Phát hiện và báo cáo sản phẩm nghi ngờ
- Tuân thủ đạo đức nghề nghiệp
- Kết luận
Tình trạng dược phẩm và thực phẩm chức năng giả không chỉ là vấn nạn thị trường mà còn là một “khủng hoảng niềm tin” trong chăm sóc sức khỏe. Các vụ án bị phanh phui thời gian qua cho thấy mức độ báo động với quy mô ngày càng lớn, thủ đoạn ngày càng tinh vi.
Dưới góc nhìn chuyên gia y tế, đây là thách thức đối với an ninh y tế cộng đồng, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, ngành y tế, lực lượng chức năng và người tiêu dùng. Kiểm soát hiệu quả chỉ có thể đạt được khi kết hợp chặt chẽ giữa hoàn thiện pháp luật, ứng dụng công nghệ và nâng cao nhận thức xã hội./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung