Trúc đào và thông thiên là những loài cây cảnh có hoa đẹp, nhưng chứa các hợp chất độc có thể gây ngộ độc nghiêm trọng. Việc Hà Nội đưa hai loài cây này vào danh mục cấm trồng tại địa phương đặt ra yêu cầu chú trọng hơn đến yếu tố an toàn khi lựa chọn cây xanh nơi công cộng.
Cây xanh góp phần tạo bóng mát, cải thiện cảnh quan và nâng cao chất lượng sống ở đô thị. Tuy nhiên, không phải loài cây có hoa đẹp nào cũng phù hợp với công viên, trường học hay khu vui chơi, nơi trẻ em và người dân thường xuyên tiếp xúc gần. Bên cạnh hình dáng và khả năng sinh trưởng, độc tính của cây cũng cần được xem xét để hạn chế những rủi ro có thể phòng tránh.
Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND của Hà Nội về quản lý công viên, cây xanh và mặt nước trên địa bàn thành phố đã đưa 18 loài cây vào danh mục cấm trồng, trong đó có trúc đào và thông thiên. Từ quy định này, câu chuyện về hai loài cây cảnh chứa độc chất không chỉ là vấn đề quản lý cây xanh ở một địa phương, mà còn gợi mở sự cần thiết phải quan tâm đến tính an toàn khi lựa chọn cây trồng tại những không gian công cộng.
 |
|
1. Cây xanh công cộng: Đẹp thôi chưa đủ
Không gian xanh có vai trò quan trọng đối với chất lượng sống. Cây xanh giúp tạo bóng mát, cải thiện cảnh quan, góp phần điều hòa vi khí hậu và tạo nơi thư giãn cho người dân. Nhưng một loài cây phù hợp với khu vườn riêng chưa chắc đã là lựa chọn tối ưu cho công viên, sân trường, vỉa hè hay khu vui chơi.
Ở những nơi này, cây thường xuyên tiếp xúc gần với người qua lại. Trẻ nhỏ có thể tò mò hái hoa, bứt lá, bẻ cành hoặc nhặt quả rụng để chơi. Vì thế, các loài có độc tính đáng kể, gai nhọn, cành dễ gãy hoặc đặc điểm sinh học có thể gây nguy hiểm cần được cân nhắc kỹ trước khi đưa vào cảnh quan công cộng.
Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND của Hà Nội đưa ra danh mục 18 loài cây cấm trồng, trong đó thông thiên được nêu là loài có chất độc ở hạt, lá, hoa và vỏ cây; trúc đào được cảnh báo có chất độc trong thân và lá. Quy định này áp dụng trên địa bàn Hà Nội, không đồng nghĩa với việc đã có lệnh cấm trồng hai loài cây trên trên phạm vi toàn quốc. Tuy vậy, nguy cơ độc tính của cây là vấn đề sinh học không bị giới hạn bởi địa giới hành chính, nên đáng để các địa phương khác quan tâm khi rà soát việc trồng cây tại nơi công cộng.
2. Trúc đào và thông thiên: Hoa đẹp nhưng chứa độc chất
Trúc đào có tên khoa học là Nerium oleander, còn thông thiên thường được gọi bằng tên khoa học Cascabela thevetia, đồng danh phổ biến là Thevetia peruviana. Cả hai đều thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae), một họ thực vật có nhiều loài chứa các hợp chất sinh học hoạt tính mạnh.
Trúc đào thường được nhận biết qua những bông hoa màu hồng, trắng hoặc đỏ tùy giống; lá dài, hẹp, xanh quanh năm. Thông thiên có hoa hình phễu, thường màu vàng, trông nổi bật trên nền lá xanh. Chính vẻ ngoài bắt mắt khiến các loài cây này được trồng làm cảnh ở một số khuôn viên, dải xanh hoặc khu vực ngoài trời.
Tuy nhiên, vẻ đẹp ấy đi cùng nguy cơ độc tính. Các nghiên cứu độc chất học cho thấy trúc đào và thông thiên chứa những glycosid tim – nhóm hợp chất có khả năng tác động mạnh đến hoạt động của cơ tim. Trong trúc đào có oleandrin; thông thiên chứa các glycosid tim như thevetin và neriifolin. Các chất này có thể gây ngộ độc nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng khi ăn phải bộ phận cây.
Một đặc điểm cần lưu ý là khi thân, lá hoặc bộ phận khác bị tổn thương, cây có thể tiết ra nhựa mủ. Nhựa mủ và các bộ phận của cây có thể chứa hợp chất độc, vì vậy việc bẻ cành, vò lá hay hái hoa để chơi không phải hành vi nên khuyến khích, đặc biệt ở trẻ em. Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng mức độ nguy hiểm còn tùy thuộc vào đường tiếp xúc và lượng độc chất đi vào cơ thể; chạm thoáng qua vào cây không đồng nghĩa chắc chắn sẽ bị ngộ độc toàn thân.
3. Glycosid tim có thể gây rối loạn hoạt động của tim
Glycosid tim là nhóm chất có tác động đến hệ thống vận chuyển ion trong tế bào, trong đó có bơm natri–kali. Khi bị ức chế, sự cân bằng ion trong tế bào thay đổi, ảnh hưởng đến hoạt động điện học và quá trình co bóp của cơ tim. Nếu tiếp nhận lượng độc chất đủ lớn, cơ thể có thể xuất hiện những rối loạn nguy hiểm.
Theo tổng quan của Bandara và cộng sự đăng trên Toxicon năm 2010, ngộ độc trúc đào và thông thiên có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, kali máu tăng và nhịp tim rối loạn . Mức độ nặng có thể dẫn đến biến chứng tim mạch đe dọa tính mạng.
Trong môi trường công cộng, nguy cơ đáng chú ý nhất là trẻ em có thể vô tình nhai hoặc nuốt lá, hoa, hạt hay những phần cây được nhặt dưới đất. Trẻ em chưa nhận biết được đâu là cây có độc; trong khi đó, hoa hồng hoặc hoa vàng đẹp mắt dễ thu hút sự tò mò. Người lớn cũng có thể chủ quan khi cắt tỉa, thu gom cành lá mà không biết rõ đặc tính của cây.
Vì vậy, cảnh báo về trúc đào và thông thiên không nhằm phủ nhận giá trị cảnh quan của chúng trong mọi hoàn cảnh, mà nhấn mạnh yêu cầu lựa chọn đúng loài cây, hợp vị trí và có biện pháp quản lý phù hợp. Đối với công viên, sân chơi, trường học và những nơi trẻ em lui tới thường xuyên nên ưu tiên các loài cây ít nguy cơ độc tính là một lựa chọn hợp lý an toàn cho phòng ngừa.
4. Cần chủ động rà soát cây xanh ở nơi công cộng
Qua quy định mới, có thể thấy việc lựa chọn cây trồng tại các khu vực công cộng cần được cân nhắc trên nhiều phương diện, trong đó mức độ an toàn đối với cộng đồng là một tiêu chí quan trọng bên cạnh giá trị cảnh quan. Việc xử lý các cây không còn phù hợp cần được thực hiện theo kế hoạch cụ thể, vừa kiểm soát rủi ro cho người dân, vừa giữ gìn sự ổn định của không gian xanh đô thị. Người dân cần trao đổi với cơ quan chuyên môn trước khi xử lý cây tại công viên, vỉa hè hoặc các khu vực công cộng, tránh ảnh hưởng đến hệ thống cây xanh và trật tự quản lý. Quyết định 143/2026/QĐ-UBND
Từ câu chuyện trúc đào và thông thiên, các địa phương có thể xem xét rà soát những loài cây đang được trồng tại công viên, trường học, bệnh viện, khu vui chơi và vỉa hè. Đẹp môi trường nhưng phải an toàn cho người. Việc chọn loài cây trồng mới cần căn cứ vào điều kiện thời tiết, tính chất đất đai và không gian bố trí tại từng khu vực, nhằm bảo đảm cây sinh trưởng tốt và hài hòa với môi trường xung quanh. Ở gia đình, nếu trồng các loài cây cảnh có độc tính, cần chú ý vị trí cây trồng đặt nơi hạn chế trẻ nhỏ tiếp cận, hướng dẫn trẻ không tự ý hái hoặc đưa lá, hoa, hạt lạ vào miệng. Khi chăm sóc cây, nên sử dụng dụng cụ và găng tay phù hợp, tránh để nhựa cây tiếp xúc với mắt, miệng hoặc vùng da tổn thương. Nếu nghi ngờ trẻ con đã lỡ nhai hoặc nuốt bộ phận của2 cây này, cần đưa trẻ đi cấp cứu hoặc liên hệ cơ sở y tế ngay; không tự gây nôn hay chờ xuất hiện triệu chứng mới tìm trợ giúp.
Lời kết: Phát triển mảng xanh đi đôi với bảo vệ sức khỏe
Trúc đào và thông thiên là ví dụ cho thấy một loài cây có hoa đẹp nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro nếu được trồng ở nơi công công đông người mà đặc tính độc tính chưa đánh giá đầy đủ. Một đô thị xanh không chỉ được đo bằng số lượng cây, diện tích bóng mát hay sắc hoa trên đường phố, mà còn bằng mức độ an toàn của tại những khu vực phục vụ sinh hoạt chung của người dân.
Danh mục cây cấm trồng này là của Hà Nội là quy định được áp dụng; không nên diễn giải thành lệnh cấm trên toàn quốc. Tuy nhiên, việc xem xét lại những loài cây cảnh có độc tính cao là hướng tiếp cận đáng cân nhắc ở nhiều địa phương, nhất là tại các không gian trẻ em thường xuyên sử dụng.
Nhờ lựa chọn đúng chủng loại và quản lý cây trồng hợp lý, các đô thị có thể phát triển cảnh quan xanh mà vẫn hạn chế những nguy cơ đối với sức khỏe chung của người dân.
Vì vậy, yếu tố an toàn cần được xem là một tiêu chí quan trọng trong quy hoạch và chăm sóc hệ thống cây xanh./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung